منبع : ویکی پدیا


فیزیک پزشکی هسته*ای[پانویس ۱۳]: با مدالیته*هایی نظیر اسپکت، پت اسکن، سامانه های ترکیبی همانند پت-سی*تی و اسپکت-سی*تی، و نیز روش*های تصویرسازی مولکولی سرو کار دارد. در حقیقت این شاخه نیز زیرمجموعه*ای از پرتوشناسی تشخیصی است؛ اما از آنجایی که مکانیزم تولید پرتو در این شیوه بر خلاف منشا فتوالکتریکی و عبوری، منشا نشر یا گسیلِ از داخل[پانویس ۱۴] دارد، این شاخه را اغلب جدا و متمایز از سایر مدالیتههای متعارف در پرتوشناسی دانسته*اند.[۲۶]
وجه تمایز با مهندسی پزشکی
از لحاظ علمی و آموزشی


مرزهای مشخصی بین مهندسی پزشکی و فیزیک پزشکی نمی*توان تعیین کرد و اغلب بین این دو (و نیز رشته*های دیگر) طبیعتاً اشتراکات زیادی وجود دارد. اما شاید بتوان گفت که فیزیک پزشکی اساساً یک علم کاربرد در حرفه پزشکی است.[۲۷]

از یک دیدگاه می توان پژوهش و توسعه در مهندسی پزشکی را مسبب پیشرفت سریع تکنولوژی و افزایش روزافزون دستگاه*های تخصصی در بیمارستان*ها و کلینیک*ها دانست. بطور مثال، متخصصین مهندس کسانی هستند که کدهای برنامه های نرم افزاری الگوریتمهای پویشگر ام آر آی را نوشته، مدارهای الکترونیکی قطعه ای از یک دستگاه ماموگرافی را طراحی کرده، و یا پژوهش در ساخت تجهیزات بهتر و پیشرفته تری برای سنجش گلوکز انجام می دهند. اما متخصص فیزیک پزشکی کسیست که کارایی همان الگوریتم جدید پویشگر ام آر آی را برای کاربرد معینی مثل مثلا تصویر برداشتن از دیواره های کرنری قلب[۲۸] می آزماید، یا تلاش برای یافتن روشی بهتر برای ماموگرافی سینه در هنگام پرتودرمانی[۲۹] (مثلا با کم و زیاد کردن انرژی یا جریان پرتوها و یا ابداع شیوه ای جدید) انجام می دهد، و یا سعی در بکارگیری تجهیزات جدید سنجش گلوکز برای پاسخ دادن به سوالات علمی در ماهیچه های بدن[۳۰] می کند.

به عبارت دیگر، در حالیکه تمرکز مهندسی پزشکی روی تکنیک، بهبودسازی، و فناوری خودِ تجهیزات پزشکی و تحقیقات مربوط به آن است،[۳۱] فیزیک پزشکی یک «دانش انتقالی»[پانویس ۱۵] و یک «حرفهٔ کاربردی»[پانویس ۱۶] محسوب می*گردد.[۳۲] در واقع فیزیک پزشکی با استفاده از فناوری بدست آمده از مهندسی پزشکی، سعی در پاسخ گفتن به پرسش*هایی دارد که محتاج درک همزمان عمیق*تری از علم فیزیک و آناتومی و فیزیولوژی بدن انسان دارد. برای همین است که فیزیک پزشکی اغلب در زمره رشته های پایه پزشکی و در نتیجه از زیرشاخه های دانشکده های علوم پزشکی محسوب می گردد.

بطور نمونه، سوالاتی که در حیطه مطالعات فیزیک پزشکی می*توان دید سوالاتی مثل این*ها هستند:

آیا می*توان از ترکیبات اسید هیالورانیک بعنوان ماده حاجب برای تصویربرداری از قلب و عروق استفاده کرد؟[۳۳]
کیفیت تصاویر از نواحی مختلف مغزی با پویشگر ام آر آی ۷ تسلا چگونه است؟[۳۴]
آیا «پادپروتون تراپی» بعنوان روشی جدید در پرتودرمانی ممکن است، و اگر بلی، به چه کیفیت؟[۳۵]
مشخصات قدرت تفکیک کنتراستی[پانویس ۱۷] یاخته های پلاک در تصلب شرایین با سی تی اسکن به چه نحویست؟[۳۶]

این در حالیست که در مهندسی پزشکی، موضوعات نمونه بیشتر از قبیل مهندسی بافت، مهندسی سلول و مولکول، بیوانفورماتیک، فناوری نانو، و اعضای مصنوعی هستند.[۳۷]
از لحاظ اشتغال


بر خلاف لحاظ علمی که در آن بین مهندسی پزشکی و فیریک پزشکی اشتراکات متعددی وجود دارد، در کشورهای پیشرفته از لحاظ اشتغالی بین این دو فرقهای مشخص و معینی وجود دارد. انجمن فیزیک پزشکی آمریکا اشتغال در فیزیک پزشکی را حول سه محور تعریف کرده[۳۸]:


خدمات بالینی در محیط های بیمارستانی و مراکز درمانی
پژوهش

آموزش و تدریس رزیدنت ها و نیروهای جدید


محور اول (خدمات بالینی) نوعی اشتغال است که فقط یک فیزکدان پزشکی قادر و (از لحاظ قانونی) مجاز به آن می*باشد، و دیگر متخصصین رشته*های دیگر (همانند مهندسین پزشکی و غیره) برای اشتغال در این حرفه نیاز به تحصیلات (دوره رزیدنسی) و مجوز ویژه (مثلا اخذ گواهینامه بورد رادیولوژی آمریکا) دارند، که به این موضوع در بخشهای آتی این مقاله به تفصیل اشاره شده است.
تاریخچه

گوردون آیزاک، نخستین بیماری که توسط یک لیناک در ۱۹۵۷ برای رتینوبلاستوما معالجه گردید.[پانویس ۱۸]
تلاش های اولیه


تاریخ پیوند بین فیزیک و پزشکی بسیار فراتر از تصور عام در زمان به عقب باز می گردد. در واقع فیزیک پزشکی بسته به اینکه چگونه تعریف شود بین ۱۰۰ تا ۵۰۰۰ سال قدمت دارد.[۳۹] قدیمی ترین نمونه از کاربرد فیزیک در پزشکی را می توان در پاپیروس موسوم به ادوین اسمیت [پانویس ۱۹] یافت.[۴۰] این سند که بین سنوات ۳۰۰۰ تا ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد در مصر باستان نوشته شده شرحی است مبتنی بر چگونگی سوزاندن[پانویس ۲۰] یک دمل یا ابسه سینه با کمک حرارت. چندی بعد، پزشک معروف یونان باستان، بقراط حکیم، برای نخستین بار روشی را برای سنجش دمای بدن ابداع نمود که شباهت به روشهای ترموگرافی امروزی دارد، و از این لحاظ می توان این را کهنترین نمونه تصویربرداری تشخیصی در تاریخ محسوب کرد.[۴۱] همچنین میتوان از ابن هیثم نام برد که برای نخستین بار توصیفی صحیح با فیزیک نور از چگونگی کارکرد حس بینایی ارائه داد.

در قرن هجدهم میلادی لوئیجی گالوانی و آلساندرو ولتا نشان دادند که الکتریسیته منشا فعل و انفعالات ماهیچه ایست و بدین طریق علم الکتروفیزیولوژی را پابه گذاری کردند.[۴۲] سپس در سال ۱۸۲۵، نیل آرنوت[پانویس ۲۱]، پزشک حاذق اسکاتلندی، کتابی در دو جلد منتشر ساخت بنام عناصر فیزیک[پانویس ۲۲] که با ذکر مثال*هایی از آناتومی و فیزیولوژی سعی در تبیین اصول علم فیزیک داشت.[۴۳] در سال ۱۸۵۶ آدولف فیک (۱۸۲۹-۱۹۰۱) نیز اثری منتشر ساخت بنام فیزیک پزشکی [پانویس ۲۳] که در آن از روشهای نوین سنجش در فیزیولوژی و نیز فیزیک شش ها و کاربرد ترمودینامیک در فعل و انفعالات بدن صحبت شده بود.[۴۴] در همین زمان بود که مایکل فاراده در بیمارستان سنت جرج در لندن دروسی را تدریس می کرد و در پاریس فیزیکدانهایی در مدارس علوم پزشکی به استخدام در آمدند.[۴۵]

سال*های پایانی قرن نوزدهم سال*های بسیار مهمی در تاریخ فیزیک پزشکی هستند. هانری بکرل نخست رادیواکتیویته را در دهه ۱۸۹۰ کشف کرد و به*دنبال آن، با برداشته شدن اولین تصویر رادیوگرافِ اشعه ایکس از بدن انسان توسط ویلهلم رونتگن در سال ۱۸۹۶، دانش فیزیک پزشکی نوین به*صورت امروزی متولد گردید. طولی نکشید که پیشرفت*های پیر و ماری کوری در کشف رادیوم و دیگر عناصر پرتوده زبان*زد خاص و عام محافل علمی شد. در همان زمان بود که نخستین نشریه در تصویربرداری پزشکی (در آوریل سال ۱۸۹۶ میلادی) چاپ گردید که Archives of Clinical Skaigraphy نام داشت.[۴۶] و در همان سال بود که برای نخستین بار در تاریخ از تجهیزات رادیوگرافی در میدان جنگ و بطرز سیار استفاده گردید.[۴۷][۴۸][۴۹]

افرادی مانند پیر و ماری کوری با آن که از پایه گذاران علوم پرتوی هستند اما بطور رسمی اغلب در زمره متخصصین «فیزیک پزشکی» از آنان یاد نمی شود. همینطور افرادی همانند کلارنس دالی [پانویس ۲۴] (دستیار توماس ادیسون) و ویلیام کولیج [پانویس ۲۵] با آنکه در اختراع و تکامل تجهیزاتی همانند مولدهای اشعه ایکس نقش محوری داشتند، اما بیشتر بعنوان افرادی یاد میشوند که در این پهنه از دانش پرتوی صرفا نقش بازی کردند تا اینکه یک متخصص «فیزیک پزشکی» محسوب شوند. در واقع این افتخار اولیه را شاید بتوان به افرادی همچون سرگرد استنلی فیلیپس [پانویس ۲۶] داد که تا سال ۱۹۲۷ در بیمارستان سلطنتی سرطان لندن خدمت کرد.[۵۰] همینطور میتوان از سیدنی راس [پانویس ۲۷] نام برد که در سال ۱۹۱۳ میلادی برای نخستین بار رسما توسط یک بیمارستان [پانویس ۲۸] با عنوان فیزیکدان استخدام شد.[۵۱][۵۲] همو بود که برای نخستین بار در دستگاه پرتودرمانی رادیومی خود از یک کولیماتور بهره برد.[۵۳] دیگر پیشروان حرفه فیزیک پزشکی فرانک هاپوود [پانویس ۲۹] در بیمارستان سنت بارتولومیو [پانویس ۳۰] و نیز گیلبرت ستد [پانویس ۳۱] در بیمارستان گی [پانویس ۳۲] در انگلستان بود.[۵۴] در سال ۱۹۳۲ میلادی مجموعا ۱۲ «متخصص فیزیک پزشکی» در مراکز درمانی انگلیس در حال خدمت بودند.[۵۵] این تعداد با شروع جنگ جهانی دوم به ۳۵ تا ۴۰ نفر افزایش پیدا کرد.[۵۶]

مشخص نیست که چه کسی برای نخستین مرتبه در تاریخ از پرتوهای یونیزان برای مقاصد درمانی استفاده کرد، اما یکی از اولین کوششهای اینچنینی متعلق به سال ۱۸۹۶ است که ویکتور دسپن [پانویس ۳۳]بطور ناموفقی سعی در درمان سرطان معده با پرتوهای ایکس نمود.[۵۷] در آن زمان پرتوها دارای انرژی کافی نبودند و لذا پرتودرمانی را فقط برای غده های سطوحی امکان پذیر می نمودند. این وضعیت البته با ابداع تجهیزات ویژه ۲۰۰ کیلوولتی در سال ۱۹۲۲ میلادی دچار دگرگونی شد.[۵۸] در همان سال، یک جراح اتریشی بنام لئوپولد فرویند[۵۹] چگونگی درمان یک خال گوشتی توسط پرتوهای اشعه ایکس را برای نخستین بار به انجمن پزشکی وین نشان داد.[۶۰]

در سال ۱۹۰۱ میلادی نخستین گزارش از ابداع روش براکیتراپی در محافل علمی منتشر گردید.[۶۱] دوازده سال بعد و در سال ۱۹۱۳، یک فیزیکدان مجاری به*نام جرج دِهِوِسی برای نخستین بار روش استفاده از تریسر در تصویربرداری را ابداع نمود. او ده سال بعد موفق شد روش خود را در گیاهان بکار گیرد.[۶۲] او بخاطر ابداع همین روش*ها در سال ۱۹۴۳ برنده جایزه نوبل شیمی گردید.[۶۳] با شیوع یافتن اینگونه کاربردها بطور روزافزون، افرادی همانند رولف سیورت [پانویس ۳۴] به مسئله پایه ای و پر اهمیت استانداردسازی این روشها و سنجش این پرتوها پرداختند. واحد دز سیورت امروزه به افتخار او نامگذاری گردیده.
ورود پزشکی هسته ای



اما اولین[۶۴] آزمایش استفاده از تزریق رادیوایزوتوپ در تصویربرداری از یک انسان، توسط هرمان بلومگارت[پانویس ۳۵] و سوماً وایس[پانویس ۳۶] از دانشگاه هاروارد انجام گرفت. این آزمایش در سال ۱۹۲۷ و به*کمک یک اتاقک ابری و رادون انجام گرفت.[۶۵] دهه ۱۹۳۰ شاهد ساخت شتاب*دهنده سیکلوترون توسط ارنست لورنس بود که منجر به ساخت و تکمیل سیستم*های رادیوتراپی مدرن شد. با وجود تلاشهای فراوان، آزمایش*های وایس و بلومگارت با رادون موفقیت آمیز نبودند، و این محققین آزمایشگاه ملی لارنس برکلی بودند که برای نخستین بار توانستند با موفقیت از یک رادیوایزوتوپ در محیطی بالینی بهره ببرند.[۶۶] آنها بکمک سیکلوترون معروف خود ایزوتوپ ید-۱۳۱ تولید کردند که برای پروژه های تیروئیدی بکار رفت. از همین ایزوتوپ مدت کوتاهی بعد برای سرطان تیروئید و پرکاری تیروئید استفاده گردید.[۶۷] [۶۸][۶۹]

یکی از نتایج پروژه منهتن در اواخر دهه ۱۹۴۰، دستیابی به قابلیت تولید رادیوایزوتوپ به میزان کافی برای کاربردهای پزشکی بود. در حالیکه جان لورنس[پانویس ۳۷]، برادر ارنست لورنس، مشغول تحقیق بر روی روش*های درمانی به کمک رادیوایزوتوپ فسفر-۳۲ در دانشگاه برکلی بود،[۷۰] بندیکت کاسن[پانویس ۳۸] که یک فیزیکدان دیگر از نیویورک بود، اولین دستگاه اسکنِ خطی را در سال ۱۹۵۱ در دانشگاه یو سی ال ای اختراع نمود.[۶۴] دستگاه اختراعی وی از اوخر دهه ۵۰ میلادی تا اوایل دهه ۷۰ میلادی، لقب پراستفاده*ترین ساختهٔ دست بشر در تصویربرداری از اندام داخلی بدن را یدک می*کشید. از اینروست که برخی امروزه از کاسن بعنوان «پدر تصویربرداری بدن» نام می*برند.[۷۱]

از سوی دیگر، در سال ۱۹۵۱، هارولد جانز کانادایی برای اولین بار از چشمه*های کبالت-۶۰ برای مداوای بیماران استفاده کرد.[۷۲] این سیستم*ها توسط لارس لکسل سوئدی تکامل پیدا کردند و بصورت چاقوی گامای امروزی در آمدند. اهمیت این سیستم*ها در پزشکی نوین به حدی است که دولت کانادا به افتخار آنها یک تمبر یادبود در سال ۱۹۸۸ منتشر ساخت.[۷۳] هل انگر در سال ۱۹۵۸ دوربین انگر را در دانشگاه برکلی ابداع کرد.[۷۴] علاوه*براین استفاده از رادیوایزوتوپ تکنیتیوم-۹۹m در ۱۹۶۴ توسط تیم متشکل از پل هارپر[پانویس ۳۹] و رابرت بک[پانویس ۴۰] از دانشگاه شیکاگو[۷۵] باعث ایجاد نقطه عطفی در تاریخ فیزیک پزشکی گردید.[۷۶]

در دهه ۷۰ میلادی، فناوری سیستم*های پت اسکن توسط مایکل فلپس[پانویس ۴۱] در دانشگاه واشنگتن در سنت لوییس بکار گرفته شد.[۷۷] در همان دوره، دیوید کوهل[پانویس ۴۲] و گروه همراهش در دانشگاه یو سی ال ای توانستند دانش بکارگیری از اسپکت را به نمایش بگذارند.[۷۸]
پیدایش شیوه تصویربرداری نوین

ماموگرافی به شیوه امروزی (بخصوص شیوه آزمایشی[پانویس ۴۳]) نخست در اواخر دهه ۱۹۵۰ در مرکز سرطان ام دی اندرسون دانشگاه تگزاس توسط باب ایگن[پانویس ۴۴] ابداع گردید. او از نوآوریهای خود همانند افزایش mA همزمان با کاهش kVp و نیز استفاده از فیلم تک-امولسیونی در مقاله ای در سال ۱۹۵۹ و سپس کتابی با عنوان «ماموگرافی» در سال ۱۹۶۴ پرده برداشت.[۷۹]

همزمان با تکامل مدالیته های پت و اسپکت در دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی، سیستم*های سی تی اسکن و ام آر آی نیز بسرعت در حال ترقی بودند، بطوریکه گودفری هاونسفیلد، آلن کورماک، پال لاتربور، و پیتر منسفیلد را برای تکمیل همین سیستم*ها به دو جایزه نوبل (در سال*های ۱۹۷۹ و ۲۰۰۳) نائل گردانیدند.[۸۰][۸۱] اداره پست آمریکا در سال ۱۹۹۹ با انتشار تمبری از یک تصویر ام آر آی از مغز، این پویشگرها را از «افتخارات قرن بیستم» نامید.[پانویس ۴۵] [۸۲]

در اواخر دهه ۹۰ میلادی و آغاز قرن جدید، ادغام سیستم*های تصویری آناتومیکال-فیزیولوژیکی باعث ایجاد جهش بزرگ دیگری در این علم گردید. سیستم*های پت-سی تی و اسپکت-سی تی را از این قسم می*توان نام برد.[۸۳] سیستمهای پت-سی تی اول بار توسط دیوید تاونسند [پانویس ۴۶] که در آن زمان در دانشگاه ژنو اقامت داشت، و نیز رونالد نات [پانویس ۴۷] از شرکت CPS Innovations در شهر ناکسویل، تنسی پایه ریزی شدند. در سال ۱۹۹۸ نخستین سیستم آزمایشی برای ارزیابی بالینی توسط انستیتو ملی سرطان ایالات متحده آمریکا و در مرکز درمانی دانشگاه پیتسبورگ نصب گردید. در سال ۲۰۰۱ نخستین سیستم پت-سی تی وارد بازار گردید و سه سال بعد چیزی حدود ۴۰۰ دستگاه در سرتاسر جهان نصب گردیده شد.[۸۴]

در دهه نخست قرن جدید بود که در پرتودرمانی نیز تحولات مهمی بوقوع پیوست. در این میان می توان به روش*های نوینی همانند پروتون*درمانی اشاره کرد که رفته رفته در این سالیان در مراکز بالینی در اروپا و آمریکا فراگیر شدند.[۸۵][۸۶]

تمبر کانادایی منتشره سال ۱۹۸۸ بمناسبت بزرگداشت اختراع سیستم*های پرتودرمانی با کوبالت-۶۰ در سال ۱۹۵۱ میلادی.

یک پزشک در حال نگریستن مستقیم به استخوان*های دست یک بیمار توسط یک دستگاه پرتوافکن بدوی به سال ۱۹۱۰ میلادی.[پانویس ۴۸]

تصویری از یک سیستم بدوی ام آر آی ابداع ریموند دامادیان. (تصویر آرشیو اداره ثبت اختراعات آمریکا-۱۹۷۲)

تمبر آمریکایی منتشره سال ۱۹۹۹ از سری تمبرهای «افتخارات قرن بیستم در دهه ۱۹۷۰» بمناسبت اختراع دستگاه پویشگر ام*آرآی

در ایران

تصویر تمبری که به مناسبت هفته نهضت مبارزه با سرطان در دوره پهلوی منتشر شد، یک دستگاه شتابدهنده لیناک را نشان می*دهد.

استفاده از مواد پرتوزا در پزشکی در ایران با سنجش مقدار یُد رادیواکتیو در سال ١٣٣٩ به وسیله یک شمارشگر گایگر در آزمایشگاه پیمان مرکزی دانشکده علوم پزشکی تهران آغاز گردید. در این راستا، یک کارشناس بریتانیایی به نام مالکوم کاتبرت نوکس[پانویس ۴۹] سهم بزرگی در پیشرفت کار پزشکی هسته*ای در ایران ایفا کرد.[۸۷] با یاری وی، دکتر نظام مافی برای اولین بار در سال ۱۳۴۰ با یک پویشگر تیروئید، تحقیقاتی را به انجام رسانید و پایه*های پزشکی هسته*ای را در ایران بنا نهاد.[۸۸] در سال ١٣۴۶، مرکز پزشکی هسته*ای و تحقیقات غدد مترشحه داخلی دانشگاه تهران تاسیس شد که در واقع اولین و قدیمی*ترین مرکز پزشکی هسته*ای کشور محسوب می*شود. امکانات این بخش در آن زمان در حد یک دستگاه دوربین انگر بود که به تدریج مجهزتر گردید.[۸۷]

از سوی دیگر سیستم*های رادیوتراپی لیناک نخست در دهه ۱۳۵۰ در ایران فراگیر شدند و دیری نپایید که اولین راکتور هسته*ای ایران که در دانشگاه تهران در امیرآباد توسط آمریکاییان ساخته شده بود، شروع به تولید رادیوایزوتوپهای پزشکی نمود. نهایتاً در سال ۱۳۷۰ بود که انجمن فیزیک پزشکی ایران تشکیل شد و در سال ۱۹۹۳ ایران عضو سازمان بین*المللی فیزیک پزشکی گشت.[۸۹] ایران در سال ۲۰۰۷ میلادی ۹۳ عضو در این سازمان داشت.[۹۰] از زمان تاسیس این سازمان در ایران، سازمان انرژی اتمی ایران وظیفه تامین پرتوداروهای مورد نیاز برای درمان بیماران را بر عهده داشته*است.[۹۱]

از متخصصین ایرانی فعال در خارج از ایران که نقش بسزایی در پیشرفت این علم داشتند می*توان به عباس علوی اشاره کرد که در دهه ۱۹۷۰ میلادی شاگرد و یکی از اعضای تیم دیوید کوهل بود که نامش در ابداع سیستم*های اسپکت به*همراه وی دیده می*شود.[پانویس ۵۰][۹۲] جامعه پزشکی هسته*ای آمریکا همچنین بخاطر خدمات علمی وی گسترش در سیستم*های پت اسکن، در سال ۲۰۰۴ به وی یکی از بالاترین جوایز خود که جایزهٔ دِهِوِسی برای پیشبرد برجستهٔ پزشکی هسته*ای است[پانویس ۵۱] را اهدا کرد.[۹۳]
آموزش فیزیک پزشکی


در بیشتر کشورها از جمله ایران، رشته فیزیک پزشکی اغلب در مقطع کارشناسی ارشد به بالا ارائه می*گردد. در اکثر کشورها نیز، برای کار کردن در این رشته، احتیاج به حداقل مدرک کارشناسی ارشد می*باشد.[۹۴] در مقطع کارشناسی، وضع بطور کلی به گونهٔ دیگریست، و تمرکز آموزش بیشتر برای تربیت نیروهای تکنیسین می*باشد.[۹۵] معمول تحصیلکردگان، تحصیلات کارشناسی در رشته فیزیک یا فیزیک کاربردی را بهترین رشته برای آماده*سازی برای ورود به فیزیک پزشکی در مراحل کارشناسی ارشد به بالا می*دانند.[۹۶]


دانشجویان این رشته معمولاً مجموعه*ای از دروس پرتوشناسی، پرتودرمانی، پزشکی هسته*ای، رادیوبیولوژی، و فیزیک بهداشت را در کمیت و کیفیت*های متفاوت (بنا بر گرایش خود و قدرت و گرایش*های موجود در آن مرکز یا دانشکده) فرا می*گیرند.[پانویس ۵۲] مفاد و تعداد این دروس توسط سازمان*های ذیربط در هر کشور تنظیم و تصویب می*گردد.[پانویس ۵۳]
در ایران
بیمارستان دکتر شریعتی یکی از مراکز فعال پزشکی هسته*ای ایران است که دارای یک دستگاه پت اسکن می*باشد.[۹۷]

پس از تاسیس دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۳، تدریس «فیزیک طبی» در دانشکده علوم پزشکی توسط محمود مرشدزاده آغاز گردید. «آزمایشگاه فیزیک پزشکی» درسال ۱۳۱۹ توسط دکتر فرهاد تاسیس شد و بالاخره در سال ۱۳۴۵ آزمایشگاه فیزیک پزشکی از نظر اداری به گروه تبدیل و دکتر منوچهریان مدیریت گروه را عهده*دار شدند.[۸]

امروزه در ایران، رشته فیزیک پزشکی رشته*ای کمتر شناخته شده محسوب می*گردد که هم اکنون در دانشگاه*های زیر ارائه می*گردد:[۹۸]

دانشگاه علوم پزشکی تهران
دانشگاه علوم پزشکی شیراز
دانشگاه علوم پزشکی مشهد
دانشگاه علوم پزشکی اصفهان
دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز
دانشکده علوم پزشکی دانشگاه تربیت مدرس
دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرج

جدول-۱ دروس آزمون کارشناسی ارشد، تعداد سوال، ضرایب و درصد نمره اکتسابی توسط رتبه اول در آزمون سال ۱۳٨٧ وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی را نشان می*دهد.
جدول ۱: مفاد آزمون ورودی کارشناسی ارشد فیزیک پزشکی در ایران[۹۹]
نام درس تعداد سوال ضریب درصد
نمره اکتسابی
فیزیک عمومی ۴۰ ۲ ۵۷٫۵
فیزیک هسته*ای و اتمی ۳۰ ۲ ۶۷٫۷۸
ریاضی ۲۰ ۳ ۶۷٫۵۶
فیزیولوژی ۵ ۲ ۵۳٫۳۳
آناتومی ۵ ۲ ۲۰
زبان انگلیسی ۲۰ ۲ ۴۵

رزیدنسی پزشکی هسته*ای نیز در ۳ دانشگاه در ایران ارائه می*گردد.[۱۰۰]
در خارج از ایران
مرکز سرطان ام. دی. اندرسون دانشگاه تگزاس یکی از مراکز بالینی دانشگاهی برتر در فیزیک پزشکی در جهان است، که مورد تایید کمیسیون کمپپ می*باشد. این دانشگاه نخستین مرکز بالینی سرطان جهان به روش پروتون*درمانی را تاسیس نمود.[۱۰۱]

در کره جنوبی، ایرلند، ایالات متحده آمریکا و کانادا،[۱۰۲] دوره*های آموزشی فیزیک پزشکی به سوی یک ساختار منسجم و مشترک پیش می*روند. در این کشورها می*توان با داشتن کارشناسی ارشد و یا دکترا مشغول به کار شد. هم*اکنون در ۴ ایالت نیویورک، فلوریدا، هاوایی، و تگزاس، داشتن مدرک قبولی از سازمان بورد رادیولوژی آمریکا جهت کار در کلینیک برای متخصصین فیزیک پزشکی اجباری است.[۱۰۳] ایالات دیگری نیز در حال اتخاذ چنین سیاستی هستند[۱۰۴] و رفته رفته این سیاست آموزشی-اشتغالی در آینده در تمام آمریکا و کانادا عمومی خواهد شد.[۱۰۵][۱۰۶]
دوره*های کارشناسی ارشد و دکترای PhD



در حال حاضر دانشگاه*های متعددی در کشورهای پیشرفته رشته فیزیک پزشکی را در سطوح مقطع کارشناسی ارشد MMP[پانویس ۵۴] و MSc[پانویس ۵۵]، و نیز دکترای نوع PhD ارائه می*دهند، و برنامه و شیوه درسی اغلب این دانشگاه*ها مورد تایید کمپپ می*باشند.

در حال حاضر، یکی از شروط قبولی امتحان بورد و اخذ گواهی اشتغال بورد رادیولوژی آمریکا (ABR)، داشتن مدرک (کارشناسی ارشد یا دکترا یا رزیدنسی) از دانشگاه یا موسسه ای خواهد بود که مورد تایید کمیسیون کمپپ است.[۱۰۴][۱۰۷][۱۰۸][۱۰۹] و در حال حاضر حدود ۷۰ دانشگاه در آمریکای شمالی، کره جنوبی و ایرلند مورد تایید این سازمان می*باشند.[۱۱۰]
دورهٔ دکترای DMP



بدلیل تغییرات پیش آمده در شروط ای بی آر، از سال ۲۰۰۸ تا کنون برخی دانشگاه*ها (همانند مثلا دانشگاه وندربیلت) اقدام به تاسیس دوره*های تخصصی ویژه بنام DMP نموده*اند.[پانویس ۵۶][۱۱۱] دانشگاه فناوری تگزاس، مرکز علوم درمانی دانشگاه تگزاس در سن آنتونیو، و دانشگاه ایالتی کلیولند، نیز تاسیس چنین دوره*هایی را در آینده نزدیک در دست اقدام دارند.[۱۱۲][۱۱۳][۱۱۴]
یک جلسه سمینار برای رزیدنت*های پرتوشناسی در مرکز درمانی دانشگاه تگزاس. استنتِ پالماز[پانویس ۵۷]، که «یکی از مهمترین اختراعات پزشکی جهان» است،[۱۱۵] در گروه رادیولوژی این دانشگاه اختراع شد.[۱۱۶]

تفاوت دورهٔ DMP با دوره دکترای فیزیک پزشکی متداول (PhD) در این است که دورهٔ DMP همانند دوره*های پزشکی در آمریکا دارای دو سال دروس نظری و دو سال کار عملی[پانویس ۵۸]، و اتمام دوره بدون نوشتن تز است.[۱۱۷] در حالیکه دوره*های PhD احتیاج به تز، و اگر از دانشگاههای غیر کمپپی باشند، احتیاج به گذراندن دو سال رزیدنسی (پس از دکترا) برای دادن آزمون ای بی آر را دارند. برای فارغ التحصیلان DMP نیازی به این دو سال نیست.[۱۱۸] در عوض، دانشجویان دوره*های DMP همانند دوره*های PhD واجد شرایط کمک هزینه*های تحصیلی[پانویس ۵۹] نخواهند بود و شهریه*هایشان تماماً برعهده خودشان (یا منابع ثالث) است. در واقع DMP همانند دورهٔ پزشکی، تاکید بر فیزیک پزشکی بالینی (جهت کار در کلینیک*ها و بیمارستان*ها) خواهد داشت، در صورتیکه PhD بر روی پژوهش متمرکز خواهد بود.[۱۱۹] با اینحال بحث هنوز بر سر وجود نیاز چنین مدرکی کماکان ادامه دارد و بسیاری از شاغلین و کارشناسان با ایجاد این درجه مخالفند.[۱۲۰]
دوره رزیدنسی بعد از کارشناسی ارشد و دکترا



دارندگان مدرک کارشنسی ارشد یا دکترای فیزیک یا رشتهٔ مربوطه*ای از مهندسی[پانویس ۶۰]، و نیز آنهایی که کارشناسی ارشد یا دکترا از موسسه ای که مورد تایید کمپپ نیست را دارند دوره سه سالهٔ تخصص رزیدنسی فیزیک پزشکی را بایست بگذرانند.[۱۲۱] در غیر اینصورت واجد شرایط بورد ABR نخواهند بود. مدت رزیدنسی برای آنهایی که از موسسه مورد تایید کمپپ کارشناسی ارشد یا دکترا گرفته اند بجای سه سال دو سال است. به هر حال همه راهها به آزمون ABR ختم میشود، و از سال ۲۰۱۲ تا کنون شرط دادن آزمون بورد رادیولوژی آمریکا، دانش*آموخته بودن از یک موسسه کمپپ (بخصوص رزیدنسی) بوده است.[۱۲۲]
جنبهٔ اشتغالی
یک فیزیکدان پزشکی در حال آزمایش با یک دستگاه فلوئوروسکوپ از نوع mini C-arm جهت استفاده در یک کلینیک ارتوپدی. برخی فیزیکدان*های پزشکی در محیط*های تشعشعی کار می*کنند. شش*ضلعیِ کوچکِ روی یقه*لباس این فرد یک آشکارساز از نوع دزیمتر تی*ال*دی می*باشد.

از دیدگاه سازمان بین*المللی کار حرفهٔ فیزیک پزشکی از مشاغل شناخته شده*است که تا سال ۲۰۰۹ در هیچ*یک از دسته*بندی*های شغلی (ISCO CODE) قرار نگرفته بود.[۱۲۳] افرادی که در رشته فیزیک پزشکی (در کشورهای غربی) تحصیلات و دوره*های آکادمیک را می*بینند، معمولاً جذب یکی از (یا بیشتر) سه گونه زمینه*های شغلی می*شوند:

۱- مشاوره و خدمات سرویس*دهی[پانویس ۶۱]
۲- پژوهش و توسعه فناوری بهمراه تدریس و آموزش در دانشگاه*ها[پانویس ۶۲]
۳- فیزیکدان پزشکی بالینی[پانویس ۶۳]

جدول-۲ طیف گسترده تری از انواع فرصت*های شغلی ممکن در رشته*های فیزیک پزشکی را بر پایه تعاریف انجمن فیزیک پزشکی آمریکا گروه*بندی می*کند. اما در زیر به این سه گرایش عمده از نظر شغلی در فیزیک پزشکی پرداخته شده است.

اغلب شاغلین در بیش از یک نوع گرایش از سه گرایش ذکر شده در بالا فرصت شغلی می*یابند. در برخی اوقات نیز شاغلین این رشته جذب صنعت و حتی پست*های مدیریتی و اجرایی می*شوند. مثلا گاهی برخی دانش آموختگان این رشته می*توانند پژوهشگر و نویسنده دنباله*های پالسی دستگاه*های ام آر آی در یک شرکت تحقیقاتی-تولیداتی[پانویس ۶۴] شوند. از این لحاظ، فیزیکدانان پزشکی تشابه به مهندسین پزشکی دارند. ضمنا قابل ذکر است که تکنولوژیست*های رادیولوژی و رادیوتراپی در اغلب کشورهای جهان دارای مدرک و رشته جدا می باشند، هر چند که دروسشان اغلب همان دروس فیزیک پزشکی اما در سطوح مبتدیست.[پانویس ۶۵]

در نهایت اکثر دانش آموختگان این رشته، اغلب به پست*های ترکیبی دست می*یابند. یعنی مثلاً هم مشغول کارهای بالینی میشوند (کنترل کیفیت تجهیزات در یک بیمارستان) و هم وظایف دانشگاهی دارند (از قبیل تدریس و تربیت نیروهای جوان اعم از دانشجویان دکتری و رزیدنت)، و هم پژوهش*های علمی انجام می دهند، و یا حتی گاهی مشاور یک شرکت تجهیزات پزشکی مرتبط (مثلا در ساخت فانتوم*های جدید) می*شوند.[۱۲۴] اما به هر حال آنچه که مسلم است این است که فرصت*های شغلی در این رشته به همان مقداری که خود رشته فیزیک پزشکی اقسام و شاخه دارد، متفاوت و امکان پذیر است.[۱۲۵]
۱- اشتغال در شرکتهای خدماتی

در کشورهای غربی بسیاری از فارغ التحصیلان و یا شاغلین رشته فیزیک پزشکی اغلب اقدام به تاسیس و یا به استخدام شرکتهایی در می آیند که به شرکتهای خدماتی و مشاوره فیزیک پزشکی معروفند[پانویس ۶۶]. این شرکتها کارشان آزمودن و کنترل کیفیت سالیانه دستگاههای موسسات بیمارستانی و کلینیکهای خصوصی بصورت حق الزحمه ای (دریافت مزد به ازای مقدار ساعت کار) می باشد. اغلب شاغلین این رشته آزمون ABR را گذرانده اند و گاهی نیز در نقش مشاور بطور موقت در یک بیمارستان نیز انجام وظیفه میکنند تا بلکه بیمارستان مذکور بتواند از سازمانهای بهداشت ایالت و یا سازمانهای فدرال آمریکا مجوز فعالیت دریافت و یا تمدید مجوز کند.[پانویس ۶۷]

۲- اشتغال در آکادیمیا


پس از گذرانیدن دوره*های آموزشی، متخصصین فیزیک پزشکی می*توانند در زمینه*های متفاوتی در آکادیمیا مشغول به کار شوند که بستگی به فرصت*های ارائه شده در دانشگاه محل تحصیل و توانایی*های علمی و عملی خود فرد دارد.[۱۲۶] شاغلین این گرایش در دانشگاهها و یا موسسات پژوهشی خصوصی و دولتی بصورت پژوهشگر یا استاد دانشگاه اشتغال می*یابند.[پانویس ۶۸]
۳- اشتغال در محیطهای بالینی



کار شاغلین این گرایش همانند کار فیزیکدانهای پزشکی در شرکتهای خدماتی است با این تفاوت که در اینجا فیزیکدان پزشکی بطور دائم در استخدام (و حقوق بگیر) یک بیمارستان و مراکز درمان وابسته به آن قرار دارد. به این فرد «فیزیکدان پزشکی بالینی» گویند.[پانویس ۶۹] وظایف شخص فیزیکدان پزشکی بالینی توسط انجمن فیزیک پزشکی آمریکا بخوبی تعریف گردیده.[۱۲۷]

این افراد میتوانند مثلاً مسئول کنترل کیفیت دستگاه*های پرتو درمانی در یک کلینیک مبارزه با سرطان یا بیمارستان باشند،[پانویس ۷۰] که در اینصورت مثلا به محاسبات دز جذبی و دز معادل و شکل پرتوهای رادیوتراپی برای درمان معضلات سرطانی می*پردازند.[۱۲۸] برخی دیگر ممکن است به کنترل کیفی عملکرد مدالیته*های (دستگاه*های) پرتوی یا تصویری بر طبق موازین فنی قانونی[پانویس ۷۱] بپردازند[پانویس ۷۲] و در درمانگاه*ها جذب می*شوند.[۲۳] لیکن فیریکدان پزشکی بالینی اغلب با پزشکان بخش خود رابطه نزدیکی دارد. مثلا با رادیوآنکولوژیست در رابطه با دزیمتری بیمار و طرحهای پرتودهی به بیمار[پانویس ۷۳] همکاری و مشاوره می*کند. برخی از این افراد هم ممکن است همزمان بعنوان هیئت علمی پاره وقت در اینگونه مراکز مشغول تدریس نیز باشند.
جدول ۲: تعاریف انواع اشتغال فیزیک پزشکی بر طبق گروه*بندی انجمن فیزیک پزشکی آمریکا[۱۲۹]
انواع اشتغال انواع موسسه استخدامی انواع شاخه
عمدتاً بالینی
[پانویس ۷۴] بیمارستان*ها و مراکز درمان خصوصی
(مثال) آنکولوژی پرتوی
عمدتاً آکادمیک
[پانویس ۷۵] بیمارستان*ها و مراکز درمان دولتی
(همانند مراکز وی ای) رادیولوژی تشخیصی
عمدتاً اجرایی
[پانویس ۷۶] بیمارستان*ها و مراکز درمان دانشگاهی
(مثال) پزشکی هسته*ای
عمدتاً دولتی و قانونگزاری
(مثلا در ان آر سی)[پانویس ۷۷] آموزش عالی
(بعنوان هیئت علمی تمام وقت) محافظت از پرتو
عمدتاً تحقیقات و توسعه
[پانویس ۷۸] سازمان*های دولتی غیر بیمارستانی[پانویس ۷۹]
گروه*های خدماتی بخش خصوصی
[پانویس ۸۰]
گروه*های طبابت خصوصی
[پانویس ۸۱]
بخش صنعت و تجارت
(همانند شرکت*های زیمنس و غیره)
مراکز سرطانی
(مثال)
آمار و ارقام

تخمین زده می*شود که در جهان، نزدیک به ۱۸۰۰۰ نفر[پانویس ۸۲] در حرفه فیزیک پزشکی مشغول به کار هستند.[۱۳۰] در آمریکا در سال ۲۰۰۶، ۷۸٪ متخصصین فیزیک پزشکی در گرایش رادیوتراپی قرار داشتند، در حالیکه این رقم برای گرایش تصویربرداری ۱۶٪، برای پزشکی هسته*ای ۳٪ و برای فیزیک بهداشت و محفاظت ۲٪ بود.[۱۳۱] این میزان برای گرایش رادیوتراپی در سال ۲۰۰۹ به ۷۷٪ کاهش یافت.[۱۳۲]

همچنین ۷۸٪ آنها در محیط*های بالینی (بیمارستان*ها، کلینیک*ها، و غیره)، ۹٪ در محیط*های آکادمیک (پست*های دانشگاهی)، و ۴٪ تحقیقات (موسسات پژوهشی و دانشگاه*ها) قرار داشتند.[۱۳۳]
جدول ۳: میانگین درآمد متخصصین فیزیک پزشکی بر طبق پرسشنامهٔ
انجمن فیزیک پزشکی آمریکا از شاغلین آمریکا و کانادا در سال ۲۰۰۹[۱۳۴]
مدرک تحصیلی قبولی در آزمون
بورد ای بی آر درآمد سالیانه
(دلار آمریکا)
کارشناسی ارشد خیر ۱۱۸۰۰۰
کارشناسی ارشد بلی ۱۷۲۰۰۰
دکترا خیر ۱۳۰۰۰۰
دکترا بلی ۱۸۴۰۰۰
اشتغال زنان



بر خلاف رشته های متداول فیزیک و مهندسی که اغلب بطور سنتی در حیطه علاقه مردان بوده است، رشته فیزیک پزشکی رشته ای بسیار فعال برای زنان بوده است که در این باب مشاهیر برجسته زن زیادی در فیزیک پزشکی را می توان نام برد.
نشریات



نخستین نشریه در تصویربرداری پزشکی در آوریل سال ۱۸۹۶ میلادی چاپ گردید که Archives of Clinical Skaigraphy نام داشت.[۱۳۵] امروزه نشریات بیشماری در طیفهای گوناگون رشته فیزیک پزشکی را پوشش می دهند. جدول زیر برخی از ژورنال*های معاصر و پرتیراژ فیزیک پزشکی و ناشر آنها را نمایش می دهد.
جدول ۴: برخی از ژورنال*های گوناگون نشریات فیزیک پزشکی و ناشر آنها[۱۳۶]
پژوهشی

Arrow-U.svg
Arrow-C.svg

Arrow-C.svg
Arrow-C.svg
Arrow-C.svg
Arrow-C.svg
Arrow-D.svg
بالینی کشور سازمان ناشر نشریه
آمریکا American Association of Physicists in Medicine
(AAPM) Medical Physics
انگلیس Institude of Physics
(IOP) Physics in Medicine and Biology
آمریکا American College of Medical Physics
(ACMP) Journal of Applied Clinical Medical Physics
آمریکا American Society for Radiation Oncology
(ASTRO) International Journal of Radiation Oncology Biology Physics
آمریکای شمالی Radiological Society of North America
(RSNA) Radiology
در ایران



در ایران، مجله فیزیک پزشکی ایران که از سال ۱۹۹۳ و در ابتدا تنها با زبان فارسی شروع به فعالیت رسمی نمود[۱۳۷] در کنار مجلات پرتو پژوه IJRR که از سال ۲۰۰۷ شروع به فعالیت کرده[۱۳۸] و مجله علمی-پژوهشی فیزیک پزشکی ایران که از سال ۲۰۰۴ فعالیت خود را آغاز نموده*است،[۱۳۹] مهمترین نشریات ادواری این رشته محسوب می*گردند.
در دیگر نقاط جهان


در دیگر نقاط جهان، نشریات متفاوت و متنوعی وجود دارند. در اینکه نشریات مربوط به مباحث فیزیک پزشکی دقیقاً چه شاخه*هایی و چه مخاطبینی را مد نظر دارند تفاوت*های بسیاری دیده می*شود. به*طور نمونه برخی نشریات تاکید بر روی جنبه*های بالینی مفاهیم فیزیک پزشکی دارند. از جمله ژورنال «رادیولوژی» چاپ جامعه رادیولوژی آمریکای شمالی است که از سال ۱۹۲۳ منتشر می*شود[۱۴۰] که می*تواند مهمترین نشریه از این قسم باشد. برخی دیگر از نشریات صرفاً تاکید روی جنبه*های آکادمیک و پایه پزشکی این شاخه*ها دارند. مهمترین نشریات تخصصی از این نوع را شاید بتوان مدیکال فیزیکس چاپ انجمن فیزیک پزشکی آمریکا دانست. همچنین برخی نشریات دیگر، مدیران صنایع و بیمارستان*ها، و نیز سیاستگزاران را مد نظر دارند. نشریه رادیولوژی تودی[پانویس ۸۳] چاپ سازمان ACR یک نمونه از این نوع است.[۱۴۱] و باز برخی ژورنال*ها هستند که فقط آنلاین منتشر شده و نسخه چاپی ندارند. نشریه تخصصی فیزیک پزشکی بالینی[پانویس ۸۴] که از سال ۲۰۰۰ فعالیت خود را آغاز نموده*است.[۱۴۲] نمونه خوبی از این قسم نشریات است. آثار محققین ایرانی در اغلب این نشریات دیده می*شود.

از نظر ضریب تاثیرگذاری مجله، معمولاً رتبه*بندی نشریات معروف فیزیک پزشکی در شاخه*ای با عنوان «radiology, nuclear medicine and medical imaging» صورت می*پذیرد. در سال ۲۰۰۸ و براساس این شاخص، ۱۰ نشریه*ای که بیشترین امتیاز را کسب نمودند و جایگاه*های نخست را به خود اختصاص داده بودند عبارت بودند از:[۱۴۳]

جدول ۵: رتبه*بندی نشریات فیزیک پزشکی جهان
رتبه نشریه

از نظر ضریب تاثیرگذاری مجله نام نشریه لینک نشریه
۱ Human Brain Mapping [۷]
۲ Journal of Nuclear Medicine [۸]
۳ Radiology [۹]
۴ Neuroimage [۱۰]
۵ Seminars in Nuclear Medicine [۱۱]
۶ International Journal of Radiation Oncology [۱۲]
۷ Investigative Radiology [۱۳]
۸ European Journal of Nuclear Medicine and Molecular Imaging [۱۴]
۹ Radiotherapy & Oncology [۱۵]
۱۰ Seminars in Radiation Oncology [۱۶]
سازمان*ها و انجمن ها

نخستین انجمن فیزیک پزشکی در تاریخ در سال ۱۸۹۷ بنام جامعه رونتگن[پانویس ۸۵] در لندن تشکیل گردید. این انجمن هم از پزشک ها و هم از فیزیکدانها در یک سطح عضو می پذیرفت.[۱۴۴] امروزه این انجمن موسسه پرتوشناسی بریتانیا[پانویس ۸۶] نام دارد. لیکن در سطوح جهانی موسسات گسترده و فراوان دیگری نیز در حال فعالیت میباشند. برخی همانند سازمان بین*المللی فیزیک پزشکی در سطح بین المللی فعالند و برخی دیگر همانند انجمن فیزیک پزشکی آمریکا در سطح یک کشور فعالیت دارند. بزرگترین این انجمن ها از نظر مشارکت متخصصین جامعه رادیولوژی آمریکای شمالی است که هر ساله بزرگترین گردهمایی پرتوشناسی در جهان[۱۴۵] را در شهر شیکاگو در ماه نوامبر برگزار می*کند. در گردهمایی سال ۲۰۰۸ بطور مثال، ۵۶۰۰۰ متخصص شرکت کردند.[۱۴۶]

از سوی دیگر برخی سازمانها همانند موسسه ملی تصویربرداری زیست*پزشکی موسساتی دولتی اند و برخی دیگر همانند اسپای با بخش خصوصی ارتباط مستقیم دارند.

اما در ایران نیز انجمن فیزیک پزشکی ایران از سال ۱۳۷۰ تا کنون مسئولیت همگرایی متخصصین علوم و فنون فیزیک پزشکی را بر عهده داشته است.

نگارخانه
شماتیک یک دستگاه CT که در آن از ۱۰۰۰ تا ۴۰۰۰ آشکارساز استفاده شده
خطوط ایزودز[پانویس ۸۷] یک شوانوما برای پرتودهی با چاقوی گاما
نصب یک قاب سر برای تشعشع*دهی به روش توموتراپی
تصویر فراصوتی داخل شریانی (معروف به IVUS). ناحیه سبز پلاک*های فیبری-چربی را نشان می*دهد.
تصویر اف ام آر آی. اینگونه تصاویر بکمک تبدیلات فوریه تشکیل می*شوند
پرتودرمانی با شدت مدوله شده
ماده حاجب باریومی برای تصویربرداری از روده
تصویرگیری تانسور پخش
انتخاب و ارسال :سونات