از ویکی*پدیا، دانشنامهٔ آزاد


صفحه در برابر انتقال حفاظت

مختصات: ۲۷° شمالی ۵۱° شرقی
برای دیگر کاربردها، خلیج فارس (ابهام*زدایی) را ببینید.
«خلیج ایران» به اینجا تغییرمسیر دارد. برای دیگر استفاده*ها، خلیج ایران (ابهام*زدایی) را ببینید.
نام بین*المللی:
خلیج فارس
Persian Gulf

نام تاریخی دریای پارس
پرسیکون کاای تاس
سینوس پرسیکوس
موقعیت جغرافیایی جنوب غربی آسیا، منطقه خاورمیانه
مساحت ۲۵۱٬۰۰۰ کیلومتر مربع
منطقه اقیانوس هند
سرچشمه نخستین دریای عمان
ژرفای بیشینه ۹۰ متر
ژرفای میانگین ۵۰ متر
درازای بیشینه ۹۸۹ کیلومتر
کشورهای ساحلی ایران ایران
عمان عمان
قطر قطر
عربستان سعودی عربستان
کویت کویت
بحرین بحرین
امارات متحده عربی امارات متحده عربی
عراق عراق
منابع مهم منابع سرشار نفت و گاز
مناقشات بین*المللی این قسمت از دریاها عموماً خلیج فارس نام دارد.

خلیج فارس (شاخاب پارس یا دریای پارس)، آبراهی است که در امتداد دریای عمان و در میان ایران و شبه*جزیره عربستان قرار دارد. مساحت خلیج فارس ۲۳۷٬۴۷۳ کیلومتر مربع است،[۱] و پس از خلیج مکزیک و خلیج هادسون سومین خلیج بزرگ جهان بشمار می*آید. خلیج فارس از شرق از طریق تنگه هرمز و دریای عمان به اقیانوس هند و دریای عرب راه دارد، و از غرب به دلتای رودخانه اروندرود، که حاصل پیوند دو رودخانهٔ دجله و فرات و پیوستن رود کارون به آن است، ختم می*شود.[۲] کشورهای ایران، عمان، عراق، عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی، قطر و بحرین در کناره خلیج فارس هستند. در این میان سواحل شمالی خلیج*فارس تماماً در جغرافیای سیاسی ایران قرار دارند.[۳] به سبب وجود منابع سرشار نفت و گاز در خلیج فارس و سواحل آن، این آبراهه در سطح بین*المللی، منطقه*ای مهم و راهبردی بشمار می*آید.

نام تاریخی این خلیج، در زبان*های گوناگون، ترجمه عبارت «خلیج فارس» یا «دریای پارس» بوده*است. هم چنین در تمام سازمان*های بین*المللی نام رسمی این خلیج، «خلیج فارس» است اما برخی از کشورهای عربی در دهه*های اخیر آن را خلیج ع رب ی یا به سادگی، خلیج می*نامند.[۴] سازمان آب*نگاری بین*المللی از نام خلیج ایران (خلیج فارس) برای این خلیج استفاده می*کند.[۵]
تاریخچه پیدایش خلیج فارس

زمین شناسان معتقدند که در حدود پانصدهزار سال پیش، صورت نخستین خلیج فارس در کنار دشت*های جنوبی ایران تشکیل شد و به مرور زمان، بر اثر تغییر و تحول در ساختار درونی و بیرونی زمین، شکل ثابت کنونی خود را یافت. خلیج فارس در آغاز، بسیار پهناور بوده به طوری که تا اواخر دوره سوم زمین*شناسی بیشتر جلگه*های برازجان، بهبهان و خوزستان ایران تا کوه*های زاگرس در زیر آب بوده*اند.[۶]
ویژگی*های جغرافیایی خلیج فارس
جغرافیای مکانی
موقعیت جغرافیایی خلیج فارس در خاورمیانه
تصویر ماهواره*ای از خلیج فارس که توسط ناسا تهیه شده است

خلیج فارس در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد. این خلیج توسط تنگه هرمز به دریای عمان و از طریق آن به دریاهای آزاد مرتبط است. از بین کشورهای همسایه خلیج فارس، کشور ایران بیشترین مرز آبی مشترک را با خلیج فارس دارا می*باشد. طول مرز آبی کشور ایران با خلیج فارس، با احتساب جزایر در حدود ۱۸۰۰ کیلومتر و بدون احتساب جزایر در حدود ۱۴۰۰ کیلومتر می*باشد.[۷] طول خلیج فارس از تنگه هرمز تا آخرین نقطه پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر است. عریض ترین بخش خلیج فارس ۱۸۰ مایل (۲۹۰ km) می*باشد. عمیق ترین نقطه خلیج فارس با عمق ۹۳ متر در ۱۵ کیلومتری تنب بزرگ و کم عمق ترین نقطه آن با عمقی بین ۱۰ تا ۳۰ متر در سمت غرب می*باشد. همچنین جزایر متعددی در خلیج فارس وجود دارند.

محدوده رسمی و بین*المللی مرزهای آبی خلیج فارس بر اساس اعلام سازمان آبنگاری بین*المللی:[۸] محدوده شمال شرقی دریای عمان". خط Ràs Limah (25°57'N) شبه جزیره عربی and Ràs al Kuh (25°48'N) ساحل ایران [۳]
زمین*شناسی منطقه

از دیدگاه زمین*شناسی، خلیج فارس فرونشست زمین ساختی کم عمقی است که دوره ترشیری پیش در حاشیه جنوبی رشته کوه زاگرس تشکیل شده*است. در واقع این دریا بازمانده گودال بزرگی است که از دوران گذشته زمین شناختی زیر تاثیر فشار ناشی از آتش فشان*های فلات ایران بوده و پایداری فلات عربستان در مقابل این واکنش*های تکتونیکی سبب ایجاد و توسعه پهنا-ژرفای آن شده*است. شدیدترین چین خوردگی*های دوران پلیو پلیستوسن، کرانه*های شمالی خلیج فارس (زاگرس) را چین داده*است. میزان این چین خوردگی*ها که در خشکی*های کشور ایران شدید است با شیب*های کمتر به طرف دریا ادامه پیدا می*کند به طوری که در دریا این شیب به ۱۰ تا ۲۰ درجه می*رسد. محور اصلی خلیج فارس نیز یکی از پیامدهای زمین ساختی پدیده چین خوردگی زاگرس است که در دوران پلیو پلیستوسن شکل گرفته*است. در پایان دوره پلیوسن، سطح دریا احتمالاً ۱۵۰ متر بالاتر از سطح کنونی بوده*است. این سطح در حدود ۱۰۰،۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح و به تدریج به سطح کنونی رسیده*است که آثار آن به صورت پادگانه*های دریایی و سخا، در کرانه*های جنوبی خلیج فارس بر جای مانده*است.[۹][۱۰]
زمین ریخت*شناسی
ژرفاسنجی خلیج فارس

از نظر ریخت*شناسی، خلیج فارس نامتقارن بوده و شیب سواحل جنوبی آن ملایم تر از شیب سواحل شمالی است. کرانه جنوبی خلیج فارس، به ویژه در شرق شبه جزیره قطر، منطقه وسیع و کم عمقی است (۱۰ تا ۲۰ متر) که بطور عمده با ریخت*شناسی بست، محیط تبخیری و منطقه جزر و مدی مشخص است. خلیج فارس از رسوبات سخت و بلند با اشکال خطی ساخته شده و با واسطه یک دشت ساحلی باریک با دریا در ارتباط است. جزایر ایرانی خلیج فارس بصورت پشته*های کشیده و موازی ساحل که در واقع دنباله رشته کوه زاگرس هستند که بر اثر بالا آمدن آب بشکل جزیره درآمده*اند مانند قشم و کیش و یا اینکه کم و بیش دایره*ای شکل هستند مانند هرمز و ابوموسی که گنبدهای نمکی سری هرمز هستند. سطح جزایر خلیج فارس از رسوبات تخریبی و مارن تشکیل شده*است که کم و بیش صدف دارند. خاک این جزایر عمدتاً شور یا حاوی گچ است که در نتیجه رشد گیاهان را به گونه*های خاص محدود می*کند. شکل ساحلی خلیج فارس در مجاورت ایران از نوع طولی است که موازی با محور ارتفاعات مجاور است که گاهی تراکم آبرفت*ها فاصله زیادی بین خط ساحل و ارتفاعات زاگرس ایجاد کرده مانند جلگه بوشهر، و گاهی دامنه تاقدیس*ها در خط ساحلی قرار گرفته*اند مانند غرب خور موج.[۱۱][۱۲]
اقلیم شناسی

آب و هوای خلیج فارس خشک و نیمه استوایی است. در تابستان دما گاهی تا ۵۰ درجه سانتی گراد می*رسد و میزان تبخیر بیشتر از میزان آب*های وارده می*شود. در زمستان دما تا ۳ درجه سانتی گراد هم گزارش شده*است. در عین شوری زیاد آب خلیج فارس، ۲۰۰ چشمه آب شیرین در کف و ۲۵ چشمه آب کاملاً شیرین در سواحل آن جریان دارند که منشا همگی آن*ها از کوه*های زاگرس در ایران است. آب*های شیرینی که وارد خلیج فارس می*شوند عمدتاً محدود به روان آب*های کوه*های زاگرس در ایران و کوه*های ترکیه و عراق است. رودخانه*های اروند، کارون، جراحی، مند، دالکی و میناب بزرگترین و پرآب ترین رودخانه*هایی هستند که به خلیج فارس می*ریزند که بیشتر سرچشمه*های آن*ها در کوه*های زاگرس قرار دارند. در کرانه جنوبی آب*های ورودی به خلیج فارس بسیار کم است که موجب بالا بودن رسوبات کربناتی در این بخش شده*است. به دلیل محصور بودن، اثر اقیانوس بر خلیج فارس بسیار ناچیز است و به همین علت سرعت جریان*های زیرین و افقی آن بسیار کم و در حدود ۱۰ سانتی*متر در ثانیه*است. شوری بیشتر خلیج فارس نسبت به اقیانوس موجب پیدایش جریان آبی از اقیانوس هند به خلیج فارس می*شود که به موازات ساحل ایران و در جهت پادساعتگرد است. جریان ذکر شده با کاهش دما و شوری همراه است به طوری که در تنگه هرمز مقدار نمک ۳۶٬۶ گرم در لیتر و در انتهای شمال غربی و در دهانه کارون در حدود ۴۰ گرم در لیتر است. میزان بارندگی در سواحل جنوبی کمتر از ۵ سانتی*متر در سال و در سواحل شمالی بین ۲۰ تا ۵۰ سانتی*متر در سال است.[۱۳][۱۴]
پیشینه تاریخی خلیج فارس
اصلی - پویانمایی از نقشه*های متفاوت در ادوار مختلف تاریخی، بیانگر و سندی برای نام خلیج فارس
((سال*ها به میلادی است. همچنین این انیمیشن، شامل همه نقشه*های تاریخی که دربرگیرنده نام خلیج فارس هستند، نمی*باشد.))
تأکید سازمان ملل در مورد الزام استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس»
خیابان خلیج فارس در قاهره
نوشتار اصلی: تحریف نام خلیج فارس
نام خلیج فارس

خلیج فارس و مترادف*های آن در سایر زبان*ها، اصیل*ترین نام جغرافیایی و نامی است بر جای مانده از کهن*ترین منابع، که از سده*های پیش از میلاد بطور مستمر در همه زبان*ها و ادبیات جهانی استفاده شده*است و با پارس، فارس، ایران و عجم ـ نام*های ایران ـ و معادل*های آن در سایر زبان*ها گره خورده*است.[۱۵]

در اسناد به جا مانده از بسیاری از تمدن*های گذشته این گونه بیان شده که سرزمین*های جنوب خلیج فارس که شامل قطر، شمال عمان، امارت متحده عربی، شرق عربستان و کویت می*شده به ایران تعلق داشته*اند و بنا بر این این خلیج فارس جزو آبهای داخلی ایران به حساب می*آمده و به همین علت یونانیان به آن سینوس پریسیکوس گفته*اند.[۱۶] سر ریچارد دالتون، سفیر سابق بریتانیا در تهران در این زمینه گفته است: «بدون هیچ تردیدی نام درست جغرافیایی آن در طول تاریخ خلیج فارس است.»[۱۶]

تا پیش از دهه ۶۰ قرن بیستم میلادی، تمامی کشورهای عربی از"عبارت الخلیج الفارسی" در مکاتبات رسمی خود استفاده می*کردند.[۱۷] امادر سال*های اخیر و به ویژه از دههٔ شصت میلادی به این سو،تحریف نام خلیج فارس در مکاتبات رسمی ودر برخی نشریات و بنیادهای خبرپراکنی عربی دنبال شده است.[۱۸]
نام خلیج فارس در اسناد، اطلس*ها و نقشه*های کهن

تا کنون چندین اطلس در بر دارنده نام و نقشه*های کهن از خلیج فارس منتشر شده که نشان می*دهد که نام خلیج فارس در همه نقشه*های کهن بکار رفته است. در کتاب اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان، به جزئیات کامل این اطلس*ها اشاره شده است. از کهن*ترین این اطلس*ها بطور نمونه می*توان به نقشه جهان از أناکسیماندر (۶۱۰-۵۴۶ ق. م)، (Anaximander)، جغرافیدان یونانی که در کتاب Kleinere schriften، اثر (Joachim Lelewel (1836 بازسازی شده*است، نقشه جهان هکاتئوس (۵۵۰-۴۷۶ ق. م)، (Hecataeus)، از سرشناس ترین جغرافیدانان یونانی، و به نقشه جهان بطلمیوس (۱۶۸-۹۰ م)، (Claudius Ptolemy) منجم و جغرافیدان مشهور اسکندریه و نخستین کسی که اطلسی شامل ۳۶ نقشه از نقاط مختلف جهان تهیه کرده است اشاره نمود.[۱۹]
جزایر خلیج فارس
کشتی یونانی در آب*های ساحلی جزیره کیش در خلیج فارس
درخت نخل در جزیره مینو

جزایر زیادی در خلیج فارس وجود دارند که برخی از آن*ها از اهمیت کم و برخی از اهمیت بالایی برخوردارند. اکثر جزایر مهم خلیج فارس متعلق به ایران است. جزایر مهم خلیج فارس عبارت*اند از: قشم، بحرین، کیش، جزیره خارک، ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک و جزیره لاوان.
جزایر ایرانی خلیج فارس

از میان جزایر خلیج فارس بیش از ۳۰ جزیره مسکونی و غیر مسکونی آن متعلق به کشور ایران است. برخی از این جزایر به علت کشند آب (جذر و مد) در زیر آب قرار می*گیرند و غیر مسکونی هستند. جزایر غیر مسکونی خلیج فارس به عنوان زیستگاه مرجان*های دریایی، محل تخم*گذاری پرستوهای دریایی و لاک پشت*ها و هم چنین زیستگاه انواع پرندگان مهاجر از اهمیت ویژه جهانی برخوردار است. بزرگ ترین جزیره این خلیج قشم نام دارد.[۲۰][۲۱][۲۲]

جزایری که در استان هرمزگان ایران قرار دارند:

جزیره کیش - جزیره قشم - جزیره تنب بزرگ - جزیره تنب کوچک - جزیره ابوموسی - جزیره لاوان - جزیره شتور - جزیره هندرابی - جزیره فرور بزرگ - جزیره فرور کوچک - جزیره سیری - جزیره لارک - جزیره ناز - جزیره هرمز - جزیره هنگام

جزایری که در استان بوشهر ایران قرار دارند:[۲۳][۲۴][۲۵]

جزیره خارک - جزیره خارکو - جزیره عباسک - جزیره میر مهنا - جزیره فارسی - جزیره نخیلو - جزیره تهمادو - جزیره*ام*الکرم (گرم) - جزیره شیخ الکرامه - جزیره شیف - جزیره متاف - جزیره مرغی - جزیره چراغی - جزیره ام*سیله - جزیره سه*دندون - جزیره مولیات

جزایری که در استان خوزستان ایران قرار دارند:

جزیره مینو - جزیره خور موسی - جزیره بونه - جزیره دارا - جزیره قبر ناخدا
اهمیت خلیج فارس

خلیج فارس در واقع محور ارتباط بین اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است. از نظر راهبردی در منطقه خاورمیانه، به عنوان بزرگ ترین و مهم ترین مرکز ارتباطی بین این سه قاره*است و بخشی از یک سیستم ارتباطی شامل اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند می*باشد. به همین دلیل از دیرباز مورد توجه قدرت*های جهانی و هم چنین بازرگانان و تجار دنیا بوده*است. هم چنین این منطقه منبع مهم انرژی جهان می*باشد. در مجموع خلیج فارس از نظر جغرافیای سیاسی، استراتژیک، انرژی و تاریخ و تمدن یک پهنه آبی مهم و حساس در دنیا محسوب می*شود.[۲۶][۲۷]
اهمیت اقتصادی
ساحل خلیج فارس در بندر سیراف در استان بوشهر ایران
افق خلیج فارس در منطقه پارس جنوبی

بزرگترین عامل اهمیت خلیج فارس وجود معادن سرشار نفت و گاز در کف بستر و سواحل آن است به طوری که این منطقه را «مخزن نفت جهان» نام نهاده*اند. خلیج فارس مسیر انتقال نفت کشورهای ایران، عراق، کویت، عربستان و امارات متحده عربی است، و به همین سبب، منطقه*ای مهم و راهبردی به شمار می*آید. در حدود ۳۰ درصد نفت جهان از منطقه خلیج فارس تامین می*شود[۲۸] که این مقدار گاهی افزایش و گاهی کاهش می*یابد. نفت تولید شده در حوزه خلیج فارس باید از طریق این پهنه آبی و از راه تنگه هرمز به سایر نقاط جهان حمل شود.[۲۹] خلیج فارس از نظر ذخایر نفتی در مقایسه با سایر نقاط جهان دارای مزایای زیادی مانند سهولت استخراج، هزینه پایین تولید، مازاد ظرفیت تولید، کیفیت بالای نفت خام منطقه، سهولت حمل و نقل، توان بالای تولید چاه*ها و امکان کشف ذخایر جدید نفتی وسیع در منطقه می*باشد. طبق آخرین برآوردهای انجام شده حوزه خلیج فارس در حدود ۷۳۰ میلیارد بشکه ذخیره نفت اثبات شده و بیش از ۷۰ تریلیون مترمکعب گاز طبیعی را در خود جای داده*است.[۳۰][۳۱] همچنین بندرهای مهمی در حاشیه خلیج فارس وجود دارد که از آنها می*توان بندرعباس، بوشهر، بندرلنگه، کیش، خرمشهر و بندر ماهشهر در ایران، و شارجه، دوبی و ابوظبی را در امارات متحده عربی و بندر بصره و فاو در عراق را نام برد.
اهمیت نظامی-راهبردی

از منظر نظامی، وجود پایگاه*های نظامی متعدد اعم از دریایی، هوایی و زمینی در منطقه خلیج فارس که عمدتاً متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و هم چنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی به ویژه آمریکا در آب*های خلیج فارس، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان می*سازد. جنگ نفت*کش*ها که در جریان جنگ ایران و عراق رخ داد یکی از عوامل حضور نظامی کشورهای غربی به ویژه آمریکا در خلیج فارس شد. اهمیت نظامی-راهبردی خلیج فارس به طور ویژه در جریان جنگ ایران و عراق، جنگ خلیج فارس و جنگ عراق آشکار شد.[۳۲]
پیشینه دریانوردی در خلیج فارس

پیشینه دریانوردی در خلیج فارس به گذشته*های بسیار دور، دست کم دو هزار سال پیش از میلاد، باز می*گردد. مردمان تمدن*هایی مانند سومر، آکاد، ایلام مسیر خود بین میان*رودان و موهنجودارو در دره سند را از طریق این پهنه آبی می*پیمودند. بررسی*های اخیر نشان می*دهد که فنیقی*ها، نخست در جزیره*ها و سرزمین*های پیرامون خلیج فارس زندگی و دریانوردی می*کردند. در دوره هخامنشیان، داریوش اول از دریانوردان برجسته ایرانی، فینیقی و ساتراپ*های یونانی نشین امپراتوری پارس خواست تا برای کشف یرزمین*های جدید به دریانوردی بپردازند که در نتیجه شناخت ایرانیان نسبت به خلیج فارس بیشتر شد. در یکی از کهن ترین اسناد پیرامون دریانوردی در خلیج فارس که به سده چهارم پیش از میلاد مربوط می*شود، دریانوردی به نام نیارخوس (نئارخوس) در یازدهمین سال فرمان روایی اسکندر مقدونی و به دستور او سفر دریایی خود را آغاز کرد و در این سفر از دهانه رود سند به دهانه تنگه هرمز رفته و پس از عبور از خلیج فارس در ساحل رود کارون لنگر انداخت. او که در این سفر چند دریانورد ایرانی ازجمله بگیوس پسر فرناکه، هیدارس بلوچ و مازان قشمی نیز او را همراهی می*کردند، سفرنامه*ای از سفر ۱۴۶ روزه خود نوشت که چکیده*ای از آن باقی مانده*است. او در سفرنامه خود به فانوس*های دریایی بزرگ و شگفت انگیز در خلیج فارس اشاره می*کند.[۳۳]
دریا زنی در خلیج فارس و ساحل دزدان
نوشتار اصلی: ساحل دزدان

در قرن۱۸تا۱۹ به منطقه سواحل امروزی امارات متحده عربی و شمال عمان ساحل دزدان یا ساحل قراصنه یا ساحل پایریت در خلیج فارس گفته می*شد. پس از پیروزی ارتش هند/بریتانیا بر دزدان و امضای قرارداد صلح نام این منطقه به ساحل متصالحه تغییر یافت.[۳۴] پادشاهان و یا حکمرانان هرمز در دوران عظمت و اقتدار خویش حوزهٔ مسقط و منطقه*ای در دریای عمان و حتی قسمتی از کرانه*های جنوبی خلیج فارس را که بعداً ساحل دزدان دریایی (Pirate coast) نام گرفته*است همیشه تحت کنترل قرار می*دادند و به هر ترتیبی که بود در این مناطق محروسه و کرانه*های جنوبی ایران مانع عملیات دریازنان گردیده و عنداللزوم آنها را سرکوب می*کردند و لزا می*توان گفت که در قرن پانزدهم کم و بیش فعالیت دریازنان بر اثر وجود حکمرانان هرمز عقیم باقی می*ماند. بعد از سپری شدن دورهٔ جلال و قدرت هرمز بدواً پرتغالی*ها و سپس خاندان صفویه نمی*گذاشتند دریازنی در خلیج فارس نضج بگیرد بعد از صفویه نیز هلندی*ها و سپس انگلیسی*ها کم و بیش کوشش*های موثری در این زمینه به عمل آورده*اند.[۳۵]
منابع غذایی خلیج فارس

بیش از ۱۵۰ نوع ماهی متفاوت در خلیج فارس یافت می*شود. بیشتر آبزیان خلیج فارس بجز چند مورد که وارد آبهای کارون، بهمن شیر و اروند می*شوند مابقی در آب*های شور زندگی کرده و در همان جا تخم ریزی و تولید مثل می*کنند. از مهمترین انواع ماهی*های تجاری خلیج فارس می*توان به زبیده، حلوا سفید، قباد، شیر ماهی، شانک، سنگسر، پیش ماهی، هامور، سیکین، کارفه، طوطی، حلوا سیاه، شوریده، خبور، کفشک، سرخو، خابور و سبور اشاره کرد. از دیگر محصولات غذایی باارزش خلیج فارس می*توان به میگو اشاره کرد. انواع صدف*های خوراکی نیز در برخی سواحل مانند ساحل بندرعباس و ساحل گشه(ساحل صدف) در بندر لنگه و همچنین در اطراف بعضی جزایر مانند هرمز، قشم و لارک یافت می*شوند که بازار عمده آن کشورهای اروپایی است.[۳۶]
محیط زیست خلیج فارس
پستاندار دریایی به نام داگونگ به همراه فرزندش در ساحل کم عمق خلیج فارس

در کتابهای قدیمی از قول ناخدایان و ملاحان از حیوانات و پری*ها و موجودات عجیب و غریب در خلیج فارس سخن*های فراوان گفته شده است. از ماهی قرش که قادر است کشتی را ببلعد تا کوسه*ای که از دهنش آتش بیرون می*زند تا پری دریایی که مانند عروسان زیبا روی است که تا همین قرون اخیر به باورهای بی گمان مردم تبدیل شده بود.[۳۷]

خلیج فارس یکی از بزرگ ترین پناهگاه*های موجودات دریایی مانند مرجان*ها، ماهی*های تزئینی کوچک، ماهی*های خوراکی و غیر خوراکی، صدف*ها، حلزون*ها، نرم تنان، شقایق*های دریایی، اسفنج*های دریایی، عروس*های دریایی، لاک پشت*ها، دلفین*ها، کوسه ماهی*ها و بسیاری از موجودات دریایی دیگر می*باشد. متخصصان محیط زیست به دلیل نبود کارشناس و متخصص ویژه، هزینه*های پژوهشی بالا و فقدان دانش کافی، گونه*های مختلف جانوری پستاندار در خلیج فارس را در معرض خطر و آسیب می*بینند. خشکسالی و عدم ورود مواد مغذی به آب، موجب کوچک ماندن و عدم رشد کافی برخی از آبزیان خلیج فارس شده*است.[۳۸][۳۹]
لاک پشت*ها

۵ گونه از ۸ گونه لاک پشت*های موجود در جهان در آب*های خلیج فارس و دریای عمان زندگی می*کنند که ۲ گونه لاک پشت عقابی و لاک پشت سبز در سواحل و جزایر ایران تخم*گذاری می*کنند. این دو لاک پشت در سواحل جزایری چون هرمز، لارک، قشم، فارور و بنی فارور و مکان*های کم عمق ساحلی سکونت دارند و عمده مکان*های تخم ریزی آن*ها در جزایر هرمز، هنگام، فرور، شیدور، لاوان، کیش، نخیلو و ام*الگرم گزارش شده*است. وارد شدن نفت به آب*های خلیج فارس می*تواند باعث ایجاد مسمویت در این لاک پشت*ها شود. همچنین فعالیت*های صیادی، وجود زباله، فاضلاب*ها، تردد شناورها، انفجارات جهت اکتشاف معادن و آلودگی حرارتی تهدیداتی برای زندگی آن*ها محسوب می*شوند.[۴۰]
دلفین*ها و نهنگ*ها
دلفین*های آب*های جزیره هنگام

دلفین*ها و نهنگ*ها از جمله پستان داران آبی هستند که در خلیج فارس و دریای عمان زندگی می*کنند. دلفین*هایی با نام پورپویز و همچنین دلفین*های بینی بطری در جنوب جزیره قشم و در جوار جزیره*های هنگام، سالارک و هرمز زندگی می*کنند که در معرض مخاطرات گوناگون هستند. نبود تحقیقات کافی و نبود متخصص زبده باعث کاهش تعداد دلفین*های گوژپشت و نهنگ*های خاکستری شده*است. برخورد دلفین*ها و نهنگ*ها با شناورها و پروانه موتور قایق*ها و همین طور آلودگی برخی از نقاط آب*های خلیج فارس به آلاینده*های نفتی و شیمیایی زندگی این پستانداران را تهدید می*کند. طبق برخی گزارش*ها نهنگ خلیج فارس در معرض خطر انقراض قرار دارد.[۴۱][۴۲]
کوسه*ها

۷ گونه از کوسه*ها در آب*های خلیج فارس زندگی می*کنند که از میان آن*ها می*توان به کوسه ماهی درنده، کوسه گربه ماهی، نهنگ کوسه یا کوسه کر، کوسه سرچکشی، کوسه ماهی شکاری و کوسه ماهی گورخری اشاره کرد. به دلیل گرانی قیمت کوسه در مقایسه با دیگر ماهیان خلیج فارس، صید بی*رویه این آبزی در سال*های اخیر افزایش چشم گیری یافته*است و نسل آن*ها را در معرض انقراض قرار داده*است. از آن جایی که اغلب گونه*های کوسه ساکن خلیج فارس زنده زا هستند، نمی*توان برنامه*های مناسبی برای احیای نسل ان*ها به روش پرورشی انجام داد. هم چنین این کوسه*ها در زمان زاد و ولد به سوی اب*های با عمق کمتر (که کمینه دما را برای بچه*های انان فراهم می*کند) می*آیند، افزایش تخریب مناطق ساحلی خطری دیگر برای تداوم نسل آن*ها به حساب می*آید.[۴۳]
جنگلهای حرا
شقایق دریایی در آب*های جزیره کیش

تنها جنگلی است که روی آب شور دریا به دلیل مهکشند (جذر و مد) شبها زیر آب هستند و روزها سر از آب بیرون میاورند که دارای انواع خاصی درخت است که ریشه آنان آب شور را، شیرین کرده و به درخت می*دهد.
آلودگی آب

در دهه*های گذشته آلودگی زیست محیطی یکی از چالش*های مهم در این پهنه آبی بوده*است. از آن جایی که ۶۰ درصد از ذخایر نفت جهان در خلیج فارس است، احداث سکوهای نفتی و مجتمع*ها و پالایشگاه*ها در اطراف خلیج فارس و ورود نفت، مواد شیمیایی و پساب*ها به داخل آب از عوامل مهم این آلودگی می*باشند. یکی از مهمترین آلودگی*های خلیج فارس در زمان جنگ ایران و عراق رخ داد بطوری که در حدود ۵٬۸ میلیون بشکه نفت در آب رها شد و همچنین آتش*سوزی چاه*های نفت که باعث ورود حجم عظیمی از نفت خام به دریا شد.[۴۴][۴۵] همچنین عبور سالانه بیش از ۱۰،۰۰۰ شناور از خلیج فارس و دریای عمان که ۷۵ درصد آن*ها به حمل و نقل نفت خام و محصولات نفتی مربوط است و در پی آن تخلیه مواد زائد مختلف مانند آب شستشوی موتور، فاضلاب، آب توازن کشتی و بسیاری موارد دیگر سبب بروز مداوم انواع آلودگی*ها در منطقه می*شود که اثرات قابل توجهی بر محیط زیست دارد. طبق مطالعات انجام شده سالانه در حدود ۱٬۵ میلیون تن نفت به خلیج فارس نشت می*کند و به همین علت سازمان بین*المللی دریانوردی(IMO) این منطقه را در سال ۲۰۰۷. م به عنوان منطقه ویژه دریایی اعلام کرد. طبق آمارها میزان آلودگی این منطقه بیشتر از حد متوسط بین*المللی است.[۴۶][۴۷]
آلودگی ناشی از گرد و غبار

یکی از عواملی که بر محیط زیست حاشیه خلیج فارس و تمامی شهرهای غربی ایران اثرات زیست محیطی منفی ناگواری برجای گداشته گرد و غبار عربی است هر سال در فصل خشک" توفانی از گرد و غبار" از سوی عراق - کویت و شمال عربستان بسوی سواحل شمال خلیج فارس و غرب ایران وزیدن می*گیرد این گرد و غبار مخرب حتی گاهی اوقات تا تهران نیز می*رسد و موجب تعطیلی زندگی و کسب و کار می*شود. گرد و غبار باعث فرار پرندگان و حیواناتشده و بر توع زیستی سواحل خلیج فارس آسیب زده است.[۴۸]
روز ملی خلیج فارس
نوشتار اصلی: روز ملی خلیج فارس

یکی از اقدامات دولت ایران برای پاسداری از میراث معنوی و فرهنگی خلیج فارس رسمیت دادن به روز ملی خلیج فارس در تقویم رسمی کشور بود. در این راستا شورای عالی انقلاب فرهنگی در تیر ماه سال ۱۳۸۴ روز ۱۰ اردیبهشت ماه که مصادف با اخراج پرتقالی*ها از تنگه هرمز است را روز ملی خلیج فارس نام نهاد.[۴۹]
پسوند اینترنتی خلیج فارس

در سال ۱۳۹۲ و در پی درخواست یک شرکت ترکیه*ای برای ثبت پسوند اینترنتی خلیج فارس (Persiangulf) و حمایت ایران و با وجود مخالفت و اعتراض*۶ کشور حاشیهٔ خلیج فارس به سرکردگی امارات متحدهٔ عربی، در نهایت پس از ارائه مستندات قانونی و تاریخی از سوی ایران با رای اکثریت اعضا، توسط موسسه آیکان مراحل ابتدایی ثبت پسوند اینترنتی خلیج فارس طی شد و وارد مراحل ارزیابی فنی و مالی شد.[۵۰]

خاویار تخم ماهیان خاویاری و از گرانترین غذاهای جهان است. دریای خزر به عنوان بزرگ*ترین منبع ماهیان خاویاری در جهان بیش از ۹۰ درصد خاویار جهان را تأمین می*کند.
فیل*ماهی یا بلوگا، تاس*ماهی روسی یا چالباش، تاس*ماهی ایرانی یا قره*برون، ماهی شیب و ماهی ازون*برون یا سوروگا، گونه*های اصلی ماهیان خاویاری دریای خزر هستند.
انواع خاویار

ماهیان خاویاری یا استورژون، از خانواده تاسماهیان، از جمله گونههای آبزی کم نظیری هستند که از قدمتی چند صد میلیون ساله که به عصر ژوراسیک باز میگردد بر خوردارند و از این رو ماهیان خاویار را فسیلهای زنده جهان مینامند که همراه با تکاملی فیلوژنی تا به امروز باز ماندهاند. این ماهیان به ۲۷ گونه و زیرگونه در جهان تقسیم میشوند که از این تعداد ۶ گونه در دریای خزر زندگی میکنند. ارزش ماهیان خاویاری نه به جهت استفاده از گوشت آنان که به واسطه تخم آنان است که به خاویار یا مروارید سیاه مشهور است. خاویار انواع گوناگونی دارد چون خاویار طلایی و سرخ و سیاه که البته در این میان خاویار سیاه از ارزشی قابل توجه برخوردار است.

دریای خزر به تنهایی ۹۳ در صد از ذخیره خاویار و ماهیان خاویاری جهان را در خود جای دادهاست. همچنین ۵ گونه از ماهیان خاویاری ممتاز جهان نیز در این دریا زندگی می کنندکه به ترتیب کیفیت عبارتاند از «فیل ماهی»، «قره برون یا ماهی خاویاری ایران»، «ماهی خاویاری گلد (چالباش) یا روس»، «ماهی شیپ»، «ماهی ازون برون».

فیل ماهی بزرگترین ماهی آبهای داخلی ایران است که از نقطه نظر کیفیت خاویار رتبه اول را به خود اختصاص دادهاست نام دیگر ان بلوگا است و نمونههایی از آن با وزنی در حدود ۱۴۰۰ کیلوگرم و سنی بیش از ۱۰۰ سال صید شدهاست. هر ۲ یا ۳ سال یک بار تخم ریزی میکند و بین ۱۴ و ۱۷ سالگی بالغ میشود و به واسطه بهترین خاویار، رتبه گرانترین ماهی و خاویار جهان را داراست. از قامتی معادل یک و نیم متر تا بیش از چهار متر بر خوردار است، رکورد صید آن در ایران ۶۲۰ کیلوگرم بودهاست.
قره برون یا تاسماهی ایران، در حال حاضر گونهای مستقل محسوب میشود، اما پیشتر آن را زیرگونهای از ماهی روس میدانستند. «قرهبرون» به ترکی به معنای «بینی سیاه» است که از رتبه دوم ارزش بر خوردار است. در حال حاضر به واسطه تکثیر مصنوعی از نقطه نظر تعدد از گونه روس پیشی گرفتهاست. از گونه روسی بزرگتر میباشد و کیفیت خاویاری برتر از وی را نیز دارا میباشد از نظر ظاهری تا حدی شبیه به هم میباشند گرچه رنگی تیره تر همراه با رنگ دانههای سفید رنگ که تا بینی وی ادامه پیدا کرده وی را از نظر ظاهری از تاس ماهی روس جدا میکند. وزنی معادل ۶۰ تا ۱۳۰ کیلوگرم دارد و طولی معادل ۱ متر تا بیش از ۲ متر که در فاصله ۱۲ تا ۱۴ سالگی بالغ میگردد.
تاس ماهی روس یا چالباش در زمره گونههایی است که در تمام نقاط دریای خزر یافت میشود و خاویار آن را نیز به اصطلاح طلایی مینامند که از رتبه سوم ارزش بر خوردار است و در فاصله ۱۲ تا ۱۶ سالگی به سن تخم دهی میرسد و بالغ میشود. از طولی معادل ۱ تا ۲ متر بر خوردار است و وزنی معادل ۶۰ تا ۱۰۰ کیلوگرم.
ماهی خاویار شیپ معمولاً ماهی مهاجری است که به واسطه تخمریزی به سواحل ایران میآید و در رودخانههای آبریز دریای خزر تخمگذاری میکند. از عمری معادل ۳۰ سال بر خوردار است، سبک وزن است و از تعدد کمی هم بهره میبرد. از نقطه نظر ارزش در رتبه چهارم قرار دارد. با طولی بیش از ۱ متر و وزنی سبک، در فاصله ده سالگی تا ۱۴ سالگی بالغ میگردد و به سن تخمدهی میرسد.
ماهی اوزون برون (دراکول) کوچکترین ماهی خاویار دریای خزر میباشد که در ایران به اشتباه کلیه ماهیان خاویاری را به نام وی اوزون برون مینامند. از نقطه نظر کیفی در رتبه آخر قرار دارد چرا که از خاویار ریزتر و ارزانتری بهره میبرد. از نظر تکثیر مصنوعی با مشکلاتی مواجهاست و تعداد آن نیز در شرایط طبیعی رو به کاهش میرود. در ترجمه نام وی بینی دراز است. در فاصله ۸ تا۱۲ سالگی بالغ میشود. قامتی معادل ۱ تا ۱٫۵ متر و وزنی سبکتر در قیاس با دیگر ماهیان این خانواده در دریای خزر دارد.

روش صید و بهرهبرداری

برای استحصال خاویار از یک ماهی به زمانی معادل ۱۲ تا ۱۵ و گاه ۱۶ سال نیاز هست. سابق بر این ماهیان خاویاری را با چکشی لاستیکی بیهوش میکردند تا از ضربات دم وی در امان باشند و سپس نسبت به تخلیه خاویار ان اقدام میکردند و گوشت آن را نیز راهی بازار مینمودند. امروزه با استفاده از روش سزارین تخمها را از شکم ماهی خارج میکنند و مقداری از آن را برای بارآوری مجدد، در شکم ماهی باقی میگذارند، سپس ماهی را به مدت ۳ ماه در استخرهای مخصوصی، قرنطینه نگاه میدارند و پس از این مدت وی را نشانه گذاری کرده و به دریا باز می گردانند. تقریباً تا ۶ بار برای هر ماهی میتوانند این کار را انجام دهند.
روش مصرف

خاویار خود به تنهایی اشرافیترین صبحانه جهان محسوب میگردد. بسیاری آن را به شکل خام و یا همراه با زرده تخم مرغ یا خرده پیاز میل میکنند و گروهی نیز به اندازه نوک قاشقی از آن را همراه با سبزیجات معطر یا قطعه کوچکی از نان و کره میخورند. بعضی علاقهمندان خاویار، آن را سرد و با یک قاشق کوچک و بدون نان میل میکنند. برخی بوی تند ماهی مانند آن و طعم شورش را بسیار دوست میدارند هرچند طعم و بوی خاویار ممکن است برای بسیاری اصلاً خوشایند نباشد.
خواص خاویار

خاویار یک ماده غذایی پر انرژی است که طعم و بویی بسیار خوشایند دارد. به طور عمده پروتئین موجود در خاویار متشکل از اسیدهای آمینه آرزین، هیستامین، ایزولوسین، لیزین و میتونین است. چربی موجود در خاویار نیز به دو دسته عمده تقسیم میشود که عبارتاند از«۲۵ درصد کلسترول» و«۷۵ درصد لستین».

مصرف خاویار از ابتلا به بیماری افسردگی و بیماریهای قلبی عروقی پیشگیری میکند، چرا که در خاویار غلظت اسیدهای چرب از نوع امگا۳ بسیار بالاست. بعلاوه خاویار غنی از ترکیبی به نام "Ctacosand" است که نوعی الکل چرب با زنجیره بلند است و در بدن به اسیدهای چرب تبدیل میشود. این اسیدهای چرب به دست آمده در سنتز میلین (پوشش سلول عصبی) نقش بسزایی ایفا میکند. به همین دلیل مصرف خاویار در سلامت سلولهای عصبی بسیار مؤثر است. در کشورهایی که ماهی و خاویار در عادات غذایی مردم جایگاه ویژهای دارد، میزان ابتلا به افسردگی بسیار کمتر از دیگر کشورهاست. وجود اسیدهای چرب «امگا۳» درخاویار مانع از افزایش کلسترول خون و به دنبال آن باعث پیشگیری از ابتلا به بیماریهای قلبی عروقی میشود. بعلاوه مصرف خاویار در پیشگیری از ابتلا به بیماریهای آرتریت رومائید (التهاب مفاصل)، بیماریهای دستگاه گوارش و بعضی از انواع سرطان بسیار مؤثر است. خاویار از نظر عنصر آهن نیز غنی است و به همین دلیل آن در افراد مبتلا به کم خونی ناشی از فقر آهن نیز توصیه میشود.
ایران

در ایران کرانه های شرقی دریای خزر بویژه سواحل بندر ترکمن (از خلیج حسنقلی تا میانکاله) مهمترین محل صید ماهیان خاویاری میباشد که به تنهایی نیمی از خاویار ایران در آنجا استحصال میشود.


دریای خزر

۹۳ درصد از ذخایر ماهیان خاویاری جهان در دریای خزر موجود است و مدیریت حفظ و تکثیر و رها سازی ماهیان خاویاری دریای خزر نیز با ایران است. ایران سالانه در حدود ۲۰ تا ۲۲ میلیون بچه ماهی خاویاری از گونه قره برون را در دریا رها میسازد.
redirect.php?a=redirect.php?a=redirect.php?a=redirect.php?a=redirect.php?a=*
انتخاب و ارسال ویژه " سونات

نکته : از نزدیک این همه زیبائی رو دیدن و افتخار به آنها داشتن , نترسید کوسه ها گرچه میخورند اما شما را نه , شاید شما کوسه ها را بخورید !!, ببخشید برای رفع خستگی شما و خودم