* منبع: سايت تبيان



مسجد ومحراب اگر چه در آموزه*هاي ديني داراي جايگاهي منحصراً معنوي نبوده ( به ويژه محراب که اسم مکان از ريشه حرب است ) و بيشتر به عنوان پايگاهي براي پاسخگويي به غالب نيازهاي مسلمانان برآمده بود، به اندک زماني با روحي که از لطافت ايمان و جذبه حضور درآميخته بود به زيباترين بناي اسلامي بدل شد. به گونه ايي که شکل و ساخت مساجد در کشورهاي اسلامي زير بناي هنر و معماري اسلامي را تشکيل داد.


معماري زيبا، با کاشي کاري*هاي هوش ربا، کتيبه*ها، گچبري*ها، معرق*ها و ديگر عناصر معماري در هم آميخت ومعماري اسلامي را پديدآورد که هم اکنون مايه فخر ومباهات ملل اسلامي و يکي از جاذبه*هاي گردشگري اين کشورهاست. نمونه*هايي از اين مساجد، مسجد شيخ لطف الله در اصفهان و تاج محل در آگره هند است. در اين گفتار سعي داريم مسجد يا مساجدي را از دوره خلفاي عباسي تا قاجار معرفي کرده و به پاره اي ويژگي*هاي معماري هرکدام از اين بناها اشاره کنيم.

دوره عباسي:

در اوايل اين دوره مساجد با طرح صحن روباز و ايوان*هاي ستون دار ساخته مي شدند که نمونه اي از معماري دوره اموي و به طور کل اعراب بوده است. در بناها بيشتر از خشت استفاده شده و ستون*هاي يک پارچه بودند. رفته رفته تغييراتي اساسي در بناي ساختمان، ايجاد و به جاي خشت از آجر استفاده شد و ديگر ستون*هاي يک پارچه به کار نرفت. ازويژگي بسيار مهم مساجد در اين دوره آن است که سقف مساجد کاملا مسطح و مناره در خارج و يا در جوار مسجد ساخته مي شد. و براي تزيين ديوارها از کتيبه*هايي به خط کوفي بهره گرفته مي شد. نمونه برجا مانده از اين دورهمسجد تاري خانه دامغان که در قرن دوم هجري ساخته شده و قديمي ترين مسجد ايران است. جلوه اين ساختمان با شکوه در سادگي و بي پيرايگي آن متجلي است. صحن اين مسجد تقريباً مربع است که با رديف طاق*ها، سه دالان را در امتداد قبله ايجاد مي کند.

طاق*هاي بيضي شکل اين مسجد به وسيله ديوارهاي آجري ضخيم استوانه اي برپا ايستاده است. مسجد تاري خانه بيانگر ترکيبي از تکنيک*هاي اصيل ايراني و نقشه عربي است. مناره موجود، مدور و در قرن پنجم هجري ساخته شده است، ولي بقاياي يک مناره مربعي شکل که احتمالاً به هنگام بناي کل مسجد ساخته شده، برجاي مانده است



دوره آل بويه:

ويژگي*هاي معماري اين دوره شبيه معماري ساساني ( پيش از اسلام ) بوده و ابنيه مذهبي اين دوره چهارايواني، داراي ستون*هاي عظيم و ايوان*هاي بلند طاقدار است. تزيين اصلي بنا در اين دوره گچبري است که داراي رنگهاي متنوع بوده و طرح*هاي آن، سنت*هاي قديمي ايران در دوره ساساني را يادآوري مي کند.

از مساجد اين دوره مي توان بهمسجد جمعه نايين اشاره کرد. اين مسجد که هنوز مورد استفاده است قديمي ترين مناره به يادگار مانده در ايران را داراست. نقشه آن نقشه يک مسجد ساده ستون دار است که از قديم تا کنون دچار تغييرات زيادي شده است. مناره اين بنا که در اصل بر بالاي قاعده مربعي شکل قرار داشت با نماي مسجد هماهنگ بود اما چندي بعد با اضافاتي محصور شد. بدنه هشت ضلعي آن کاملاً بدون تزيين است و نشانه مرحله انتقالي از مناره*هاي مربعي به مناره*هاي مدور است، شکوه و جلال اصلي مسجد جمعه نايين در غناي گچبري*هاي آن است.



دوره سلجوقيان:

ويژگي معماري اين دوره را به اختصار مي توان موقر، نيرومند و داراي ساختاري زيبا توصيف کرد. در اين دوره با وجود فاصله زماني نزديک به چهار قرن با ايران باستان باز هم مي توان طرح کلي چهارايواني ساساني را مشاهده کرد. طرح مساجد و مدارس اين دوره اکثراً چهارايواني با طاقنماهاي ديواري است، ايجاد گنبدهاي عظيم بر روي گوشواره در مساجد از ديگر ويژگي*هاي مساجد اين دوره است و در تمام ابنيه اين دوره سردر اهميت به سزايي دارد. بناها آجري و تزيينات آن شامل خطوط و نقوش هندي به صورت مهر در آجر، گچبري، کاشي ساده معرق و کتيبه*هايي به خط کوفي و نسخ است. از جمله مساجد به جاي مانده از اين دوره مي توان بهمسجد جمعه اردستان ومسجد جمعه زوره اشاره کرد.



دوره ايلخانان:

در اين دوره انواع ساختمان*ها، حالت سنتي و سبک سلجوقي خودرا حفظ کرده، ولي مغولان براي نمايش قدرت خود به ساخت بناهاي عظيم با گنبدهاي بسيار بزرگ و برج*هاي بلند روي آوردند و براي افزايش هيبت بنا، نماهاي ساختمان را با قاب*هاي باريک و بلند وهلال*هاي نوک تيز آراستند. در اين زمان استفاده از تزيينات آجر لعابدار و بدون لعاب، قطعات گچ و آجر در موزاييک، کاشي*هاي آبي رنگ با نقش*هاي زيباي گل و بوته، کتيبه*هاي زيباي کوفي و نسخ با نوارهاي تزييني ونازک گچبري به صورت بندکشي رواج داشت. از بناهاي مذهبي و مساجد اين دوره مي توان ازمسجد جمعه ورامين نام برد.

اين مسجد مانند مسجد زوره بر اساس طرح کلي چهارايواني ساخته شده و برخلاف ديگر مساجد ايران سردر کوتاهي دارد آنچنان که کل ساختمان در سيطره گنبد بزرگ بالاي حجره ي جلوي محراب قرار گرفته است. طرح داخلي اين مسجد نشانه پيشرفت معماري نسبت به قرون قبل است که احساس خاصي از ارتفاع را در بيننده ايجاد مي کند. ديوارهاي جانبي با روزنه*هايي جهت ورود نور، مشبک شده اند. تزئينات محراب با تصاوير گل*هاي کاملاً شکفته تزيين شده است. سردر ورودي و ايوان قبله داراي نيم گنبدهايي بر فراز طاق*هاي مقرنس کاري شده و مزين به آجرهاي لعابدار آبي رنگ است که مشخصه عمده تزئينات اين دوران به شمارمي رود.



دوره تيموريان:

بناها در اين دوره بازهم بر پايه شکل*ها و ساختمان*هاي دوره سلجوقي استوار است. ولي در سايه تسلط مغولان، مقياس و عظمت تازه ايي يافته و در تزئينات بنا توجه بسيار مبذول شده است. بناها اغلب چهار ايواني با ايوان*هاي بلند و سردرهاي مزين به مقرنس کاري*هاي بسيار زيباست و تزئينات عمدتاً شامل کاشي کاري*هاي زيبا و باشکوه و معرق و هفت رنگ است، گنبدهاي پيازي شکل و شياردار از ويژگي*هاي بناهاي خاص دوره تيموريان است. معماري اين دوره را مي توان کمال کاربري رنگ در معماري دانست که نمونه*هاي آن را مي توان در کتيبه*هاي کوفي، نسخ و ثلث به رنگ طلايي در زمينه کاشي*هاي آبي مشاهده کرد. از مساجد نمونه و بسيار معروف اين دوره مي توانمسجد گوهرشاد را نام برد. بي اغراق اوج هنر و تکنيک کاشيکاري اين دوره و ايران را مي توان در اين بنا مشاهده کرد. در اين بنا مناره در جوار ساختمان قرار دارد، پيش از اين مناره*ها برفراز ديوارها قرار داشتند و اين سبک(مناره جدا از ساختمان) احتمالاً از سبک معماري هند اقتباس شده است.


دوره ترکمانان:

نمونه ابنيه مذهبي اين دوره مسجد مظفريه يا کبود تبريز است که در نوع خود ممتاز بوده و هم اکنون در حال مرمت است. حياط مرکزي کاملاً سرپوشيده و داراي گنبد است.

نماهاي داخلي و خارجي آن به ظريف ترين کاشي*هاي ايران مزين شده است. قاب*هاي مختلف و هماهنگ داراي رنگ*هاي مختلف به همراه آبي روشن و در برخي قسمت*ها با روکش طلا ست.



دوره صفويه:

بناهاي اين دوره باز هم داراي طرح کلي چهار ايواني است البته به ساخت ايوان*هاي عظيم با ابعاد بزرگ توجه بسيار شده است. در ابنيه مذهبي کاشي*هاي لعاب دار، معرق و هفت رنگ در تزيين ديواره*هاي خارجي و داخلي بنا، طاق*ها، مناره*ها، گنبدها و محراب*ها استفاده شده است. کتيبه*هاي نسخ و ثلث سفيد و درخشان، در طاقچه*ها به کاتر رفته و نور ورودي از طريق پنجره*هاي تعبيه شده در ساقه گنبد حالتي روحاني به فضا مي بخشد

.



در بناهاي ييلاقي تزئينات چوبي نقش اصلي را به عهده داشته و بر روي آن تذهيب کاري و نقاشي*هاي لاکي استفاده شده است. از نمونه*هاي معماري اين دوره مي توان بهمسجد شاه اصفهانکه توسط شاه عباس ساخته شده و اوج ساختمان سازي در اصفهان به شمار مي آيد اشاره کرد. اين مسجد داراي ابتکارات و نوآوري*هايي در هنر معماري است، سردر ورودي آن در مرکز ضلع جنوب ميدان(نقش جهان) قرار دارد، ولي خود مسجد با زاويه اي روبه قبله ساخته شده است، معماران اين تغيير زاويه مسجد را به قدري استادانه و با موفقيت اجرا کرده اند که در قسمت ورودي مسجد کسي به وجود چنين زاويه اي پي نمي برد و نماي عمومي آن از سمت ميدان ناموزون به نظر نمي رسد.مساجد در اين دوره همچنان با طرح چهار ايواني و گنبدهاي بزرگي که به اوج کمال رسيده اند، ساخته شده است.
دوره قاجار:
اين دوره را بايد دوره افول معماري ايران به شمار آورد چرا که در مقايسه با ابنيه بسيار زيباي دوره صفوي، بنايي که بتواند با آن برابري کند، ساخته نشد. برجسته ترين ابنيه اين دوره متعلق به فتحعلي شاه است که خود تقليدي از ابنيه صفوي است و اکثر تزئينات مهم از هنر اروپايي اقتباس شده است.

سونات