از ویکی*پدیا، دانشنامهٔ آزاد
سنتور یکی از سازهای موسیقی ایرانی است. فرهنگ دهخدا سنتور را اینگونه بازشناخت کرده است[۱]: «از سازهای ایرانی به شکل ذوزنقه که دارای سیم*های بسیاری است و با دو مضراب چوبی نواخته می*شود. رایج*ترین نوع سنتور (۹ خرکی) دارای ۷۲ سیم است که به دسته*های ۴ تایی و در ۱۸ دسته تقسیم می*شود»
پیشینه
سنتور بر پایهٔ بررسی*ها و پژوهش*ها یکی از کهن*ترین سازهای گستره ایران به شمار می*رود. کهن*ترین نشانه*ای که از این ساز بر جا مانده، از سنگ*تراشی*های آشور و بابلیان[نیازمند منبع] (۵۵۹پیش از میلاد) است. در این سنگ*تراشی*ها، صف تشریفاتی که به بزرگداشت آشور بانیپال بر پا شده، سازی که همانندی زیادی به سنتور دست ورزی دارد، در میان آن صف دیده می*شود.
ابوالحسن علی بن حسین مسعودی (مرگ به سال ۳۴۶ ه. ق) گذشته نگار نامدار و نویسنده نسک مروج*الذهب در شرح اوضاع موسیقی در زمان ساسانیان، هنگام نام بردن از سازهای متداول موسیقی ساسانی، واژه سنتور (سنطور) را ذکر می*کند. در کتب کهن و تألیفات ابونصر فارابی و ابن سینا نیز نام سنتور چند بار ذکر شده*است.
عبدالقادر مراغه*ای ساز یا طوفان را معرفی کرد که شبیه سنتور دست ورزی بود با این تفاوت که برای هر نت، تنها یک تار می*بستند و با جابجا کردن خرک*ها، آن را کوک می*کردند.
نام سنتور در سروده*ها منوچهری نیز آمده*است:
کبک ناقوس زن و شارک سنتورزن است فاخته نای زن و بط شده تپور زنا
سنتور، سازی کاملاً ایرانی است که برخی ساخت آن را به ابونصر فارابی نسبت می*دهند که مانند بربت، ساز دیگر ایرانی بعدها به خارج برده*شد.[نیازمند منبع]
برخی پژوهشگران بر این باورند که سنتور در زمان*های بسیار دور از ایران به دیگر کشورهای آسیایی رفته*است، چنان که امروزه گونه*های مشابه این ساز در عراق، ترکیه، سوریه، مصر، پاکستان، هند، تاجیکستان، چین، ویتنام، کره، اوکراین و دیگر کشورهای آسیای میانه و نیز در یونان نواخته می*شود.
شگفت نیست که چون نخستین پیانو به دست سرورالملک، سنتورنواز روزگار امیرکبیر رسید، در دم نواخته شد! او پس از دمی کار با این ساز گفت: این ساز روی دستگاه ماهور کوک شده است. وی همان روز ماهور را نواخت و پس از کوتاه زمانی آن*را، کوک کرد به گونه*ای که دستگاه شور را با آن نواخت و همین کوک ایرانی است که در این هنگام نیز روی پیانوی ایرانی انجام می*گیرد. این کوک سرورالملکی نام دارد و واپسین دستگاه شور است که در کنار پرده*های دلکش گرایلی خسروانی، آذربایجانی، گیلانی و گبری (زرتشتی) و کردی و جامه*داران و... نواخته می*شود![۲]
بر پایهٔ اسناد و مدارک، نگارگری*ها و مینیاتورهای سده*های پیش، آنچه که ما دست ورزه به نام سنتور در اختیار داریم در واقع سنتوری است که از نزدیک به یکصد و پنجاه سال پیش (زمان قاجار) با شکل و شمایل کنونی خود در اختیار هنرمندان این مرز و بوم قرار دارد. چنان که سنتورهای محمدصادق خان (که نخستین نمونه صوتی ساز سنتور به جا مانده از دوران قاجار متعلق به وی می*باشد)، حبیب سماع حضور و حبیب سماعی، در ابعاد، شمار خرک و چگونگی ساخت، بسیار نزدیک به سنتور دست ورزی است.
زنی در حال نواختن سنتور
نقاشی در هشت بهشت اصفهان ۱۶۶۹.
بررسی دیرینه گردش و تحول ساز سنتور نشان می*دهد که این ساز طیف گسترده*ای از سبک*ها و مکاتب گوناگون را در سدهٔ کنونی به خود اختصاص داده، به گونه*ای که پس از یک بررسی اجمالی، می*توان اذعان داشت حداقل ۱۵ سبک و مکتب گوناگون و فعال در این عرصه شهره ویژه و عام*اند. از نوازندگان نامدار قدیم سنتور می*توان به محمدصادق خان، علی*اکبر شاهی، سماع حضور، حبیب سماعی، حسین صبا، ابوالحسن صبا و از اساتید دهه*های اخیر می*توان به فرامرز پایور، داریوش صفوت، حسین ملک، فضل اله توکل، منصور صارمی، مجید نجاحی، مجید کیانی، ارفع اطرایی، سوسن دهلوی، رضا شفیعیان، پرویز مشکاتیان، پشنگ کامکار، جواد بطحایی و از نوازندگان جدید می*توان به اردوان کامکار، سیامک آقایی، کتایون ملک*مطیعی، حسین پرنیا، امیرعباس عرب*وند، پدرام درخشانی، علی جواهری، علی بهرامی*فرد و تنی چند نام برد.[نیازمند منبع] از سازندگان مشهور سنتور می**توان به مهدی ناظمی و داریوش سالاری اشاره کرد.
تگونه و جوراجوری چشمگیر مکاتب و سبک*ها انگیزه تگونه در آوادهی ساز، تکنیک نوازندگی و چگونگی آهنگ*سازی و نغمه*پردازی در سطوح گوناگون بوده*است.
سنتور، یا آنچنان که استاد ابوالحسن خان صبا گاه می*نوشت: سنطور، در سال*های پایانی عصر قاجار، سازی تقریباً فراموش شده و رو به نابودی بود. سازهای اصلی، تار، تنبک و کمانچه بودند و دوره قاجار، در واقع «عصر تار» بود. شمار کمی سنتور می*نواختند و شمار کمتری نیز سنتور می*ساختند و می*آموختند.[۳]
گسترش در جهان
کنسرتینو برای سنتور و ارکستر
فهرست
0:00
اثر مشترک فرامرز پایور و حسین دهلوی
آیا مشکلی با شنیدن این پرونده دارید؟ راهنمای رسانه را ببینید.
گمان این است که سنتور از ایران به کشورهای دیگر راه یافته و نام*های گوناگونی پیدا کرده*است. سنتور با اندک تفاوتی در شکل ظاهر و با نام*های گوناگون در شرق و باختر جهان وجود دارد. این ساز را در کشور چین یان کین، در اروپای شرقی دالسی مر، در انگلستان باتر فلای*ها، در آلمان و اتریش مک پر، در هندوستان سنتور، در کامبوج فی و در آمریکا زیتر می*نامند که هر کدام دارای وجه تشابهاتی هستند. ساز سنتور در شماری از کشورها مانند ارمنستان و گرجستان نیز رایج هست. همچنین سنتورهای عراقی –هندی- مصری و ترکی که بعضی از آنها حدود ۳۶۰ سیم دارند.
ساختار ساز
سنتور از جعبه*ای به شکل ذوزنقه*متساری*الساقیت ساخته شده که لبه*ها آن بنامند از: بلندترین ضلع، نزدیک به نوازنده و کوتاهترین ضلع و موازی با ضلع پیشی و دور از نوازنده و دو ضلع کناری با طول برابر که دو ضلع پیشی را به طور مورب قطع می*کند. ارتفاع سطوح کناری ۸ تا ۱۰ سانتیمتر است.
جعبه سنتور مجوف است و تمام سطوح جعبه چوبی است. ؛ دوسطح فوقانی و تحتانی به کلاف سنتور که سطح جانبی دور آن را تشکیل می*دهد متصل می*شوند نیروی ناشی از فشار سیم*ها که از طریق خرک*ها به صفحهٔ بالایی منتقل می*شوند باعث تغییر شکل و نشست صفحه و تشدید آن در دراز مدت می*شوند برای جبران این کاستی پل*هایی در جعبهٔ سنتور قرار داده می*شود و نیز ضخامت صفخه*ها باید برای بار وارده از صفحه پیشبینی گردد صفحهٔ پایینی گرجه تحت تاثیر مستقیم نیروی سیم*ها نیست اما واکنش آنها را از پل دریافت می*کند و باید برای مقاومت دربرابر تغییر شکل*ها پیش بینی شود بر روی سطوح فوقانی دو ردیف (معمولاً ۹تا یی)خرک چوبی قرار دارد ردیف راست نزدیک*تر به کناره راست ساز است و ردیف چپ کمی بیشتر با کناره چپ فاصله دارد (فاصله میان هر خرک ردیف چپ تا کناره چپ را «پشت خرک» می*نامند). از روی هر خرک چهار رشته سیم هم*کوک گذر می*کند ولی هر سیم به گوشی معینی پیچیده می*شود. گوشی*ها در سطح کناری راست کنار گذاشته شده*اند. سیم*های سنتور به دو دسته «سفید» (زیر) و «زرد» (بم) بخش می*شوند. دسته سیم*های سفید بر روی خرک*های ردیف چپ و سیم*های زرد بر روی خرک*های ردیف راست به تناوب قرار گرفته*اند. طول بخش جلوی خرک در سیم*های سفید دو برابر طول آن در بخش پشت خرک است و می*توان در پشت خرک نیز از سیم*های سفید استفاده کرد (آوای آن به نسبت عکس طول، یک اکتاو نسبت به آوای بخش جلوی خرک بالاتر است). همچنین هر سیم زرد، یک اکتاو بم*تر از سیم سفید بی درنگ پس از آن آوا می*دهد.
گذشته و امروز
ساز سنتور پیشتر با ۱۲ وتر سیم بم و ۱۲ وتر سیم زیر ساخته می*شد و سنتور ۱۲ خرکی نامیده می*شد. امروزه سنتور ۱۰ خرک و سنتور ۱۱ خرک نیز ساخته می*شود. سنتور ۹ خرک رایج*ترین گونه سنتور است که پر استفاده ترین نوع آن سنتور «سُل کوک» است و نت*های ردیف بر اساس آن نوشته شده*اند. در سنتور ۹ خرک، چنانچه بر اساس راست کوک تنظیم شود، به ترتیب سیم*ها از پایین بر مبنای می-فا-سل کوک می*شوند و برای اجرای گروهی و ارکستر باره است.
سنتور کروماتیک و سنتور کروماتیک بم
سنتور الکتریک
به خواست تکمیل فواصل کروماتیک میان اصوات و نیز به قصد تأمین اصوات بم، در حدود بیست سال اخیر دو گونه سنتور با شمار زیادتر خرک ساخته شده*اند. سنتور کروماتیک با همان میدان آوای سنتور معمولی ولی دارای خرک*ها و اصوات کروماتیک بیشتر است. میدان آوای سنتور کروماتیک بم یک فاصله پنجم بم*تر از سنتور کروماتیک است و گسترش آن سه اکتاو و نیم است. در دو گونه سنتور کروماتیک، هر صوت بدست سه رشته سیم هم*کوک حاصل می*شود. به عبارت دیگر روی هر خرک سه سیم تکیه کرده*است. از هر دو

سنتور کروماتیک و کروماتیک بم استفاده*های هم*نوازی می*شود و در کارهای جدید تکنوازی سنتورهای کروماتیک دیده می*شود.
نوازندگی سنتور

نوازندگی سنتور با دو چوب نازک که به آنها «مضراب» گفته می*شود، انجام می*شود. مضراب*ها در گذشته بدون نمد بودند ولی اکنون بیش*تر به مضراب*ها نمد می*چسبانند که باعث نرمتر شدن و کم زنگ*تر شدن آوای سنتور می*شود. در اکثر اوقات، نوازنده باید با هر یک از مضراب*ها، نت متفاوتی را اجرا کند (به ویژه در برخی از چهارمضراب*ها که بیش*تر پایه قطعه با دست چپ و ملودی با دست راست اجرا می*شود). به همین دلیل نوازندگی این ساز علاوه بر چابکی دست*ها، به تمرکز ذهن نیز نیاز دارد که تنها با آزمون فراوان بدست می*آید.
سنتور سازی است که اگر نوازنده بر آن چیره شود، می*تواند با آن کارهای زیبا و ماندگاری بیافریند. این ساز به خوبی توانایی تک نوازی و هم نوازی را دارا می*باشد.
برابر نیمی از زندگانی آزمون سنتورنوازان، به کوک کردن آن می*گذرد. چون کوبه*های مداوم مضراب روی سیم*ها و تاثیر گذاری نم و گرما روی چوب و سیم*ها کوک را به هم می*زند و ۷۲ سیم باید مرتب کوک یا هم خوان شود، از این رو سنتور، سازی شناخته می*شود که همراه با زیبایی، بسیاری از پیامدهای پزشکی می*تواند روی آوا و کوک آن تاثیر بگذارد و حتی نوازنده*های ماهر را برای یک کوک دلخواه ناکام می*گذارد.
سونات