از ویکی*پدیا، دانشنامهٔ آزاد
وبسایت علی حاتمی

سلطان صاحبقران
سلطان صاحبقران.jpg
گونه تاریخی

توسعه*دهنده علی حاتمی
بازیگران جمشید مشایخی
پرویز فنی*زاده
زری خوشکام
ناصر ملک*مطیعی
ایرن زازیانس
سعید نیک*پور
محمود نوربخش
سعید امیرسلیمانی
صادق بهرامی
سعید پورصمیمی
مرتضی احمدی
کنعان کیانی
اسماعیل داورفر
جهانگیر فروهر
مهری ودادیان
مرضیه برومند
رضا بابک
موسیقی متن واروژان
کشور سازنده پرچم ایران ایران
زبان*ها فارسی
تولید
تهیه*کننده تلویزیون ملی ایران
مدت ۷۸۰ دقیقه
پخش کننده
شبکه اصلی تلویزیون ملی ایران
فرمت تصویر ۳۵ میلیمتری
۱۳۵۴
پیوندهای بیرونی
وب*گاه

سلطان صاحبقران نام یک مجموعه تلویزیونی تاریخی است که در سال ۱۳۵۴ توسط علی حاتمی و برای تلویزیون ملی ایران ساخته شده*است. طرح این سریال را علی حاتمی با توجه به اشتیاقش به بازگویی تاریخ معاصرایران و علیرغم شکست تجاری آخرین فیلم تاریخی اش، «ستارخان»، همزمان با مجموعه تلویزیونی «قصه*های مثنوی»، به شبکه دوم تلویزیون ملی ایران ارائه داد تا بدین وسیله به روایت مقطع مهمی از تاریخ معاصر ایران بپردازد. این سریال در سیزده قسمت و به طریقهٔ سیاه و سفید توسط تلویزیون ملی ایران تهیه گردید و نخستین بار در ۱۵ آبان ۱۳۵۴ از شبکه دوم تلویزیون ملی ایران به نمایش درآمد و سپس یک بار دیگر در ۷ تیر ۱۳۵۶ از سیمای ایران پخش گردید.

بعد از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، این سریال از هیچیک از شبکه*های تلویزیونی ایران بازپخش نشد. در اوایل سال ۱۳۸۶ محمدمهدی دادگو، تهیه کننده سینما اعلام کرد که قصد دارد دو نسخه سینمایی «امیرکبیر» و «میرزا رضا کرمانی» را از مجموعهٔ «سلطان صاحبقران»، تدوین و روانه پرده سینماها کند. امّا در تیرماه ۱۳۸۶ زری خوشکام، همسر زنده*یاد علی حاتمی، مخالفت خود را با بازسازی این دو فیلم سینمایی از مجموعه تلویزیونی «سلطان صاحبقران» اعلام کرد.

محتویات

۱ عوامل تولید
۲ بازیگران
۳ خلاصه داستان
۴ درباره سریال
۵ فرازها و دیالوگهای به یادماندنی
۶ منبع
۷ پیوند به بیرون

عوامل تولید

کارگردان: علی حاتمی
فیلم نامه نویس: علی حاتمی
فیلمبردار: علی*رضا مجاوری
سرپرستان گویندگان: ناصر طهماسب، کنعان کیانی
تدوینگر: موسی افشار
موسیقی متن: واروژان
لابراتوار: تلویزیون ملی ایران (ناصرالدین شهراد، رضا همتی، عوض مرادی)
عکاس: جعفر اکبری
طراح صحنه و لباس: علی حاتمی
صورتگر: ناصر لاله*زاری
تهیه کننده: تلویزیون ملی ایران
دستیار تهیه کننده: حسن ارتباطی

بازیگران

جمشید مشایخی، در نقش ناصرالدین*شاه قاجار
زری خوشکام، در نقش عزت*الدوله، خواهر تنی ناصرالدین*شاه و همسر امیرکبیر
پرویز فنی*زاده، در نقش ملیجک
ایرن زازیانس، در نقش مهد علیا، مادر ناصرالدین*شاه
سعید نیک*پور، در نقش میرزا رضا کرمانی
ناصر ملک*مطیعی، در نقش امیرکبیر
جهانگیر فروهر، در نقش میرزا آقاخان نوری
محمود نوربخش
سعید امیرسلیمانی
صادق بهرامی
سعید پورصمیمی
کنعان کیانی
اسماعیل داورفر
مرتضی احمدی
مهری ودادیان
مرضیه برومند
عباس دسترنج
سیروس حسن*پور
رضا بابک
محسن هرندی

خلاصه داستان

داستان از روز دوازدهم ذیقعده سال ۱۳۱۳ (قمری) آغاز می*شود. زمانی که ملیجک (پرویز فنی*زاده) که نور چشمی سلطان محسوب می*شود، سلطان ناصرالدین*شاه قاجار (جمشید مشایخی) را از خواب بیدار می*کند تا مهیّای جشنها و مراسم مربوط به پنجاه سالگی سلطنتش شود. امّا ناصرالدین شاه به خاطر پیش بینی منجم باشی دربار که پیش*گویی کرده*است که پس از پنجاه سال سلطنت ممکن است که علیه جان وی سوء قصدی صورت بگیرد، نگران است. او اعلام می*کند که مایل نیست کسی را ملاقات کند، و سپس رییس نظمیه و حکیم*باشی و برخی درباریان را به حضور می*پذیرد و برای سرگرمی صورت ملیجک را نقاشی می*کند و به مرور خاطرات خویش می*پردازد. این طور که پیداست شاه از برخی کارهای گذشته خود از جمله به خصوص از رفتاری که با میرزاتقی خان امیرکبیر (ناصر ملک*مطیعی) داشته و او را پس از برکنار کردن از صدراعظمی، به قتل رسانده*است، پشیمان است. به تدریج وی به رؤیایی که ما آن را با فلاش بک می*بینیم، فرو می*رود و در ذهن خویش کمک*ها و راهنمایی*هایی را که امیرکبیر برای بر تخت نشاندن او انجام داده و روز انتصاب امیرکبیر به صدراعظمی و نیز ازدواج او با خانم عزت*الدوله (زری خوشکام) تنها خواهر تنی شاه را به خاطر می*آورد. امّا اندکی بعد مهد علیا، مادر ناصرالدین شاه (ایرن زازیانس)، با داماد خویش، امیرکبیر، به دشمنی و لجاجت برمی*خیزد و نزد دخترش عزت*الدوله (زری خوشکام)، که به دیدار او آمده*است، از امیر بدگویی و گلایه می*کند. عزت*الدوله می*کوشد اختلافات شوهرش امیرکبیر با مادر خود، مهد علیا را برطرف کند که موفق نمی*شود. نهایتاً عزت*الدوله همسرش را در جریان حوادث پشت پرده قرار می*دهد و امیر را از نقشهٔ شومی که مادرش مهدعلیا، علیه او چیده*است، آگاه می*سازد. در این اثنا میرزا آقاخان نوری (جهانگیر فروهر) که به جرم اختلاس به کاشان تبعید شده بود نیز، نقض قانون کرده و بدون رُخصت وارد تهران می*شود و از ترس واکنش امیر نظام و برای فرار از مجازات بست می*نشیند. امّا میرزاتقی خان امیرکبیر برای پایان دادن به بست*نشینی میرزا آقاخان زنجیرهایی را که او خود را با آن بسته*است پاره می*کند. در مقابل میرزا آقاخان نوری نیز با نفوذ به سفره خانهٔ مهدعلیا (مادر شاه) راه تاثیر بر تخت سلطنت را می*یابد و شروع به توطئه چینی علیه امیرنظام می*کند. او ضمن تبانی با مهدعلیا، با وی هم پیمان می*شود تا دشمن مشترک خود، امیرکبیر، را از میان بردارند. توطئه*ای که سرانجام به نتیجه می*رسد و ناصرالدین شاه را به برکناری و سپس قتل امیرکبیر وادار می*سازد. میرزاآقاخان که خود را با همین قبیل اقدامات تا مقام صدراعظمی بالا کشانده*است، تحت الحمایهٔ سفارت انگلیس به شمار می*آید و پس از بازگشت قبلهٔ عالم از سفر، با خدعهٔ جهان*خانم (مهد علیا) که خود را محتضر و رو به موت نشان می*دهد و بدینسان ترحم شاه را برای میرزاآقاخان جلب می*کند، مورد عفو ملوکانه قرار می*گیرد. قسمتهای دیگر سریال به ماجرای قتل امیرکبیر در حمام فین کاشان، موضوع روابط عجیب شاه با ملیجک (پرویز فنی*زاده)، ماجرای ترور شاه در بارگاه شاه عبدالعظیم بدست میرزا رضا کرمانی (سعید نیک*پور)، جریان بازپرسی و سین جیم یا استنطاق میرزا رضای کرمانی و.... پرداخته*است.
درباره سریال

خود علی حاتمی، درباره اینکه چرا دوران قاجاریه و به ویژه دورهٔ سلطنت ناصرالدین*شاه قاجار را برای روایت خویش از تاریخ ایران برگزیده*است، در طی مصاحبه*ای چنین می*گوید:

«... به جرأت می*تونم بهتون بگم که حسّ من، ریتم من و ضرباهنگ کارهای من برای زندگی دوره قاجار خیلی مناسب تره تا زندگی امروز!... ، یعنی من اگر یک قصه یا فضایی مربوط به زندگی در دورهٔ قاجار باشه، خیلی به هرحال باهاش نزدیکی بیشتری احساس می*کنم... شاید یکی از دلایلش این باشه که بعد از قاجاریه واقعا یک مقداری هویت ملی ما به جبر، و نه به صورت یک جریان عادی و طبیعی تغییر کرد...».

حاتمی در «سلطان صاحبقران»، ناصرالدین*شاه قاجار را آدمی بی کفایت، نالایق و ترسو به تصویر کشیده و دربار و هیئت وزیرانش را مکان تجمع عده*ای خود فروخته، وابسته و سرسپرده بیگانگان نمایانده*است. گرچه این طرز معرفی قاجاریه که در دوران سلطنت محمدرضا شاه پهلوی صورت می*گیرد، با توجه به دشمنی پهلوی*ها با قاجاریه طبیعی به نظر می*رسد، امّا برخی تولید و پخش چنین سریالی را در اوج اقتدار رژیم محمدرضاشاه و اشارهٔ بی پروای مضمون سریال به بی*لیاقتی و فساد پادشاهی را اقدامی شجاعانه از جانب حاتمی و دیگر سازندگان «سلطان صاحبقران» توصیف می*کنند. بخصوص که تولید و پخش این سریال درست در شرایطی صورت گرفت که محمدرضاشاه و درباریانش در صدد برگزاری جشن*های پنجاهمین سال سلطنت پهلوی بودند و این موضوع با توجه به تصویر مضحکه آمیز و کاریکاتور گونه*ای که حاتمی در سریال «سلطان صاحبقران» از جشن*های پنجاهمین سالگرد سلطنت ناصرالدین*شاه قاجار ارائه می*دهد، جالب توجه به نظر می*رسد.
فرازها و دیالوگهای به یادماندنی

از نقاط قوّت آثار علی حاتمی دیالوگهای زیبا و پرمفهوم و حساب شدهٔ کارهای اوست که نمونه آن در سریال سلطان صاحبقران هم به وفور به چشم می*خورد. در ذیل به فرازهایی از این سریال که حاوی برخی از این نمونه دیالوگهاست، اشاره می*شود:


میرزا آقاخان نوری (جهانگیر فروهر)، که قدم به قدم مهد علیا، مادر شاه (ایرن) را برای تحریک پسرش به خلع ید و برکناری امیرکبیر (ناصر ملک*مطیعی) و سپس قتل او، هدایت می*کند، در یکی از دیدارهایش با مهد علیا به وی می*گوید:


«... لازم نیست تظاهر کنید که راست می*گویید، کلام راست بی تاثیر است!... اگر شنونده را بیفکنید در بند شک، رهاییش ناممکن است!... ، قبله عالم را در باب امیر نظام دو دل نگه دارید... سفره دلتان را که می*گشایید، حرفتان را به چاشنی حدس و گمان بیامی*زید که شنونده برایش، سخن مطبوع باشد... در پرده سخن بگویید!... بگویید امیرکبیر دوستدار سلطان نیست، خواهان سلطنت است!... گریه را هم فراموش نکنید که فایده عمومی دارد!؟ : هر قطره*ای که فرو بریزید، زهری است به کام امیر نظام!.....».

«... می*خواهند شما را بینند. فردا وقت داده*اند. شمشیر و حمایل مرحمت کرده*اند..».


در صحنه*ای دیگر از این سریال، امیرکبیر در مقابل ناصرالدین شاه، زبان به اعتراض می*گشاید و می*گوید:


«... عرضم این است: سفارت انگلیس به میرزاآقاخان ورقه تحت الحمایگی داده. میرزاآقاخان مرد خودفروشی است که باید در تبعید باشد و نقض حکم کرده، به دلخواه خود آمده*است به تهران. دولت ما به یک آدم خود فروش گفته*است برود به تبعید و سفارت انگلیس گفته*است نه!، این جا باشد بهتر است..».


اما شاه در پاسخ امیرنظام می*گوید:


«... خودتان را برای این مقولات خسته نکنید، بگذارید این خودفروش باشد پیش آن جماعت خودخواه!، از جهت این که کسب دولت از رونق نیفتد، جنس باید جور باشد. ریز و درشت لازم است!.. ، در میان زنان حرم هم اگر زن*های زشت نباشند، سوگلی جلوه نمی*کند!..».


اما در عین حال در جای دیگر همین شاه قاجار وقتی وابستگی میرزاآقاخان به انگلیس عیان می*شود و به قول خودش: «دیگر ریشش در می*آید!» به وی کنایه می*زند و میرزاآقاخان را خود انگلیس می*داند. بدین ترتیب که در پاسخ میرزا آقاخان که گفته*است: «در این گونه موارد است که کم*کم حسن نیت دولت انگلیس بر شما روشن می*شود!»، می*گوید:


«... برای شما که زیاده از حد روشن شده، جناب سفیر!... نمی دانم چرا گاهی شما را با سفیر انگلیس اشتباه می*کنم. جناب صدراعظم!؟..».


در یک صحنهٔ دیگر، هنگامیکه «علیخان» و سایر عمّال حکومت برای اجرای فرمان شاه و قتل امیرکبیر به حمام فین کاشان رفته*اند، امیر نظام قبل از اجرای حکم به آنها می*گوید:


«... مرگ حق است امّا به دست شما بسی مشکل!.. امّا شوق از میان شما رفتن مرگ را آسان می*کند..».

«... مقدّر است امروز لباس نو بپوشم، امّا اگر می*توانی درد و غم را هم از تن من بشوی!..».


در فراز دیگری از سریال، میرزارضای کرمانی در بخشی از بازجویی اش در پاسخ نظم*الدوله که می*پرسد: «چه شد به جای کامران میرزا که به تو ظلم کرده بود، ناصرالدین شاه را کشتی و گله*ای را بی چوپان کردی!؟..». می*گوید:


«... آخر این گله*های گوسفند شما، مرتع لازم دارند که چرا کنند تا شیرشان زیاد شود که هم به بچه*های خود بدهند و هم شما بدوشید!.. ، نه این که متصل تا شیر دارند بدوشید، شیرکه ندارند گوشت تنشان را ببرید!. چرا باید یک آدم فقیر، زن منحصر به فرد خود را طلاق بدهد ولی دیگران صدتاصدتا زن بگیرند؟ !... نتیجه ظلم همین است که می*بینید. همه اهل این شهر می*دانند و جرات نمی*کنند بگویند و آن*قدر آدم در دلش می*ریزد که یکباره دیوانه می*شود!..».


میرزا رضای کرمانی در جای دیگر نیز، وقتی نظم الدوله برای تحقیر و عصبانی کردنش می*گوید: «... الان سید[مقصودش سید جمال*الدین اسدآبادی است) داره به ریش تو می*خنده!..». جسورانه پاسخ می*دهد:


«... اگر سید به ریش من می*خنده، لابد ریش من خنده داره! !..».
سونات