کبوترخانه*های گلپایگان

از ویکی*پدیا، دانشنامهٔ آزاد
گلپایگان در میان دشتی که از همه سو به کوههایی بلند منتهی می*گردد قرار دارد. تمامی دشت از درختان پوشیده شده*است، در میان باغات، کفترخانه (کبوترخانه)*های متعددی وجود دارد.
کبوترخانه*ها اعجاز معماری ایرانی - دکتر حبیب الله متحدین
کبوتر خانه*ها، بناهای خشتی بزرگی هستند که توسط کشاورزان بنا می*شده*اند. این بناها دارای تیرهای چوبی متعدد در ناحیه فوقانی و شبکه لانه زنبوری و متخلخلی در بخش داخلی خود هستند که مکان مناسبی برای زندگی کبوتران است. کبوترها برای تغذیه از آفات مزارع استفاده می*کرده*اند و فضولات آنها نیز بعنوان کود در مزارع کاربرد داشته*است..
نمای داخلی کبوترخانه
همچنین کشاورزان برای تغذیه خود نیز از تخم کبوترها استفاده می*کردند. این روش نگهداری از مزارع، بسیار مترقی است.
معمار ایرانی به دلیل نگاه عالمانه به اقلیم و علم زیست شناسی، عجایبی حیرت برانگیز و ماندگار را در این سیاره خاکی تحت عنوان کبوترخانه*های ایرانی خلق کرده*است.

معماری داخلی کبوترخانه*ها استثنایی است؛ عظمت این بناها هم به سبب گستردگی و شکوه و هم به سبب تنوع در فرم اعجاب برانگیز است و این بناها مانند سایر آثار معماری ایرانی هم از عملکرد وافر و هم از فرم زیبایی پیروی کرده*است.

طراحی و عملکرد کبوترخانه ها، بسیار جالب و عالمانه بوده، به گونه ای که در جذب کبوتران و خلق زیستگاهی امن برای کبوتر، حیرت برانگیز بوده*است.

کبوترخانه*ها مانند دژ نظامی در برابر همه دشمنان کبوتر که کم هم نیستند، مقاوم و نفوذ ناپذیر بوده*است.

ساختار معماری کبوترخانه به گونه ای بوده که نه تنها پرندگان شکارچی مانند قوش، جغد و کلاغ، بلکه هرگز پرندگان مهاجم را نیز درون برجها راهی نبوده*است؛ چرا که نحوه ساخت این کبوترخانه به گونه ای بوده که امنیت همراه با آرامش و آسایش کبوتران را تأمین می*کرده*است. دقت در اجرای این برجهای کبوتر، به حدی بوده*است که درصد اشتباه ورود پرندگان مزاحم را به صفر می*رسانیده، چرا که اگر حتی یک مورد پرنده یا حیوان مهاجمی به درون این کبوترخانه راه می*یافت، هرگز هیچ کبوتری احساس امنیت نمی*نمود و کبوترخانه خالی از حضور کبوتران می*شد.

فضای داخلی کبوترخانه گاهی محل تجمع حدود ۲۵ هزار کبوتر می*شد.

آشیانه*ها آن چنان زیبا و منظم با مدول*های یک شکل و از مصالح کاهگل ساخته شده بود که در تابستان بسیار خنک و به گونه ای بوده*است که باد در فضای آن جاری (بادگیر) بوده و برعکس در زمستان گرم و از وزش بادهای سرد محلی در امان بوده*است. همه این تمهیدات منجر به خلق این شاهکارهای معماری یعنی کبوترخانه*های ایرانی شده*است.

قطر سوراخهای ورودی کبوتران به داخل برجها به اندازه ای ساخته شده*است که تنها کبوتران می*توانستند وارد آن شوند و پرندگان مهاجم قادر به ورود به داخل آن نبودند. جالب توجه این که برای دقت یک اندازه بودن قطر سوراخهای کبوتر بویژه در کبوترخانه*های سبک گلپایگان از تنوشه (لوله*های سفالی) استفاده می*شده تا سوراخها یکسان اجرا شود؛ نه بزرگتر بود که پرندگان مهاجم وارد شوند و نه کوچکتر که کبوتران بزرگتر نتوانند وارد کبوترخانه*ها شوند.

دیگر از تجهیزات دفاعی کبوترخانه*های ایرانی تمهیداتی بوده که در مقابل ورود گربه و روباه و تا حدی آدمیزاد و نیز مار و موش اعمال می*شده*است. موش گرچه مستقیماً دشمن کبوتر نبوده، اما با کانال سازی در زیر پی ها، برجها را خالی و سوراخ می*کرده و راهی را برای ورود سایر حیوانات شکارچی واز زیرزمین برای نفوذ مارها فراهم می*ساخته*است.

دیگر از تمهیداتی که ایرانیان در دفع دشمنان کبوتر و جذب کبوتران در کبوترخانه*ها اندیشیده بودند عبارت بود از استفاده از بوی برخی از جانوران مانند گرگ و کفتار و بوی برخی از گیاهان مانند کندر و سراب برای محافظت کبوتران.در برخی از کبوترخانه*های ایران از جمله روستاهای گلپایگان سر گرگ و کفتار را در کبوترخانه می*گذاشتند که هنوز هم تا این اواخر سرکفتاری در کبوترخانه رباط ابوالقاسم گلپایگان مشاهده می*شد.

معماری زیبای کبوترخانه*های ایرانی، همراه با عملکرد اقتصادی آن یعنی کارخانه ساخت مرغوب*ترین کود شناخته شده در جهان بر کسی پوشیده نیست. از علوم دیگر در ساخت برجهای کبوتر همچون استفاده از دانش فیزیک با توجه به اصل تشدید ( رزنانس) به منظور توجه و پرواز همزمان دسته جمعی حدود ۱۴ هزار تا ۲۵ هزار کبوتر در اثر برخاستن ناگهانی که ارتعاشات بسیار قوی را به دنبال دارد، عالمانه بهره برده شده*است.

هندسه و ریاضیات به خاطر به حداکثر رساندن سطح در حجمی ثابت و بهره گیری از اصول زیباشناختی آن چشم گیر است.

طراحی و انتخاب سایت*های دایره ای برای ساخت کبوترخانه با فضاهای تو درتو در مقاومت بالای آن نقش داشته*است. نقل شده*است که مارها قادر به بالا رفتن از سطوح منحنی مانند استوانه نیستند.

توجه به ابعاد طرح توسعه افقی و عمودی و ساخت کبوترخانه*های پلکانی و طبقه طبقه بودن بنا، راحتی بازسازی و مرمت را به دنبال داشته*است. در مناطق گرم و خشک که حضور آب جاری امکان پذیر نبوده، با احداث چاه و ایجاد جایگاههای «آبشخور» امکان استفاده کبوتران از آب را فراهم می*ساختند.[۱]

سونات