گبه
از ویکی*پدیا، دانشنامهٔ آزاد
TapisGabbeh.png
گبه فارس
گبه ایرانی
گبه زیبای فارس
گبه با طرح حیوانی
گبه رنگی فارس
گبه رنگارنگ

انسان*های اولیه از پوست حیوانات به عنوان زیر انداز خود استفاده می*کردند. به مرور زمان با اهلی کردن حیواناتی که دارای پوست پشمی بودند و نیز با به دست آوردن تجربه کافی در ساختن ابزارهای لازم، پشم حیوانات اهلی را ریسیدند و گلیم*های ساده را که نخستین زیراندازهای تار و پودی بودند را بافتند. بعدها بر اساس تجربه و تلاش، انواع زیر اندازها را بافتند که یکی از آن*ها گبه می*باشد.[۱] گـبه یا قالیچه خرسک فرشی از جنس قالی است که معمولاً در اندازه کوچک توسط عشایر لر و قشقایی بافته می*شود.
گبه پرزهای بلند دارد و در بافت آن شمار پود بیشتری به کار می*رود که تاثیر چشمگیری بر نرمی گبه می*گذارد. تعداد پود برخی از گبه*ها گاهی از سه تا هشت پود در هر رج و بلندی پرزها گاهی تا یک سانتی متر هم می*رسد.
تاریخچه

به طور یقین نمی*دانیم نام گبه از کجا آمده است. فرش شناسان امروز برای یافتن ریشه این کلمه مسیر پر پیچ و خمی را پیموده*اند. در مواقعی آن را در کنار واژه قبیح گذاشته وگاه به کلمه "گایر" ربط داده*اند که اولی به معنای زشت و معمولی و دومی به معنای حفاظ است. اما امروز در لغت به معنای ضخیم و زمخت است و نوعی فرش است که دارای خوابی بلند و به صورت درشت بافت است. در ابتدا نیز به عنوان زیراندازی بافته شده که مانع نفوذ سرمای زمین می شده است.[۲] .[۳]
طرح*های گبه

در اوایل گبه*ها ساده و بدون نقش بافته می*شدند. بافندگان اغلب از محیط و طبیعت اطراف الهام می*گرفتند و طرح*های ذهنی خود را روی گبه*ها به کار می*گرفتند. چون بافنده آن را برای نیاز و مصرف شخصی خود تولید می کرده در بافت آن از ایده*های ذهنی اش بهره می گرفته و گاهی آرزوهایش را بر روی گبه به نمایش می گذاشته است. مانند نقش چادر که شاید به معنای داشتن سرپناهی ثابت بوده و یا نقش انسان به عنوان خانواده و نقش*های دیگری که هر یک نماد خاص خود را داشته است. گبه دستبافته*ای با اصالت است و نقوشی که در بافت آن به کار رفته است آن را از سایر دستبافته*ها متمایز می*کند. اغلب طرح*های گبه ملهم از طبیعت اطراف بافندگان و بر اساس ذهنیت آن*ها بوده است. مهم ترین طرح*های گبه به شرح زیر است:

طرح شیر

مهم ترین طرحی که در میان عشایر بافته شده نقش شیر می*باشد که تنها نقش مشترک بین بافندگان مناطق مختلف بوده است.

طرح خشتی یا قابی شکل

این طرح از کابردی ترین نقش*های گبه است و مورد علاقه بافندگان فارس و بختیاری بوده است. اساس آن شامل طرح*هایی با قاب*های منظم می*باشد که هر یک از قاب*ها به صورت جداگانه طرحی هماهنگ با قاب*های دیگر دارد. نقوش به کار رفته در قاب*ها عبارتند از :طرح*های هندسی، طرح درخت گل و مرغ، خاتم کاری و نقش*های ستاره*ای که قاب*ها را زینت بخشیده است.

طرح حوض گبه

این نقش شامل ترنجی در وسط است که گلی را نشان می*دهد که از اطراف آن گل*ها و غنچه*هایی دیگر گسترش یافته است.

طرح گل گبه

به نقش گل رز در گبه طرح گل گبه می*گویند.

طرح ایلاتی

این طرح برگرفته از طبیعت اطراف عشایر است و کاملاً ذهنی است و بیشتر در میان قاب*های لوزی، دایره، مربع، مستطیل و بیضی قرار می*گیرد که هر یک از آن*ها با طرح*های با اصالت ایرانی مزین شده*اند.

طرح درخت

درخت در زندگی آدمیان جایگاه مهمی داشته است که در این میان درخت سرو که نماد شادی و بید مجنون که نماد غم و اندوه بوده است بیشترین کاربرد را داشته است.

طرح راه راه

ای طرح به گونه*های متفاوت توسط بافندگان به کار می*رود. جهت این راه*ها اغلب به صورت عمودی و اریب است و گاهی نیز از جهت افقی استفاده می*کنند.

طرح خانه در هم

در دل این نقش مفهومی عرفانی مورد نظر است. این خانه*های در هم شده و یکنواخت تصویری انتزاعی از مراحل زندگی را نمایان می*کند که آغاز آن از عالم هستی است و پایان آن به گوهر ذات و وجود منتهی می*شود.

طرح کف ساده

این گبه*ها سفره*های بدون نقش را در برابر ذهن مجسم می*نمایند. این بی نقشی خانه*های محقر روستاییان و زمین بی محصول آن*ها را نمایان می*کند. نقش*های دیگری نیز در گبه استفاده می*شوند که عبارتند از: عنکبوت، لوزی لوزی، لوزی*های سوار برهم، زیگ زاگ، چهار گوشه، محراب، حیوانات وانسان .[۴][۵]
مقایسه گبه*های قدیمی و جدید

گبه*هایی که در قدیم بافته می*شدند خود رنگ بوده*اند، یعنی پشم گوسفندان را بدون تغییر رنگ به کار می*گرفتند و شامل رنگ*های سیاه، سفید و خاکستری می*شد. اگر بافنده روز خوبی را سپری می*کرد رنگ سفید را به کار می*برد و اگر روز ناخوشایندی داشت رنگ سیاه در دستبافته اش نمودار می*شد. به مرور زمان بافندگان از رنگ*های گیاهی و طبیعی برای پشم هایشان استفاده کردند و نقوش ذهنی خود را با این پشم*های رنگین ترکیب کردند. بعدها استقبال خوبی از این گبه*ها به عمل آمد و برای سرعت بخشیدن به کار رنگ*های شیمیایی جایگزین رنگ*های طبیعی شد و همچنین ماشین ریسندگی جای پشم ریسی دستی را گرفت. با از میان رفتن طرح*های قدیمی و ذهنی طرح*های جدید به میان آمد. اگرچه این طرح*ها از اصالت طرح*های گذشته تهی اند اما از زیبایی خاص خود برخوردار هستند. مدتی این گبه*ها رونق خوبی در بازار داشتند، اما بنا به دلایلی به زودی از رونق افتادند.[۶]
روش نگهداری گبه


به همان میزان که مراحل اولیه تولید گبه از اهمیت خاص خود برخوردار است، نگهداری آن نیز مستلزم دقت و توجه می*باشد که این امر موجب افزایش ماندگاری و قیمت آن می*شود. عوامل آسیب رسان شامل حشراتی مثل بید، موریانه، سوسک و موش می*باشند که بدترین آن*ها بید است. برای مقابله با بید روش*هایی مانند استفاده از محلول شیمیایی خاص در هنگام شستشو، اسپری کردن پشت و روی گبه با حشره کش و یا استفاده از نفتالین و تنباکو در انبار پیشنهاد می*شود. باید از قرار دادن آن در محیط تیره و تاریک و مرطوب پرهیز کرد، همچنین نباید در معرض تابش مستقیم نور خورشید قرار بگیرد، زیرا موجب پریدگی رنگ گبه می*شود. بهتر است برای در امان ماندن آن از هر گونه رطوبت احتمالی از موکتی در زیر آن بهره گرفت و آن را در معرض هوا قرار بدهیم .[۷]
گبه استان بوشهر

گبه ایل بختیاری