شهرستان لردگان
از ویکی*پدیا، دانشنامهٔ آزاد

شهرستان لردگان یکی از شهرستانهای استان چهارمحال و بختیاری است. مردم لردگان دارای گویش، موسیقی و آداب بختیاری هستند.
جمعیت [۱]: ۲۳۰۰۰۰ (برآورد ۱۳۸۱)
نام لردگان در برخی منابع تاریخی به صورت لوردگان نیز ذکر شده*است.
ریگ، دهستانی است از توابع بخش مرکزی شهرستان لردگان در استان چهارمحال و بختیاری ایران.
جمعیت
براساس سرشماری سال ۱۳۸۵ جمعیت آن ۱۲٬۱۷۱ نفر (۲٬۳۷۸ خانوار) بوده*است.[۱]
میلاس، دهستانی است از توابع بخش مرکزی شهرستان لردگان در استان چهارمحال و بختیاری ایران.
جمعیت
براساس سرشماری سال ۱۳۸۵ جمعیت آن ۳۴٬۲۵۸ نفر (۶٬۴۹۳ خانوار) بوده*است.[۱]
بخش خانمیرزا یکی از بخش*های حاصلخیز وسیع در استان چهارمحال و بختیاری ایران است.[۲] تصویب*نامه ایجاد بخش خانمیرزا به مرکزیت شهر آلونی از ترکیب دهستان*های خانمیرزا و ارمند (بعداً جوانمردی) در تاریخ ۱۳۷۳٫۱۱٫۱۲ به تأیید ریاست جمهوری ایران رسید.[۳] هم اکنون شهر آلونی با جمعیت تقریبی ۳۵۰۰ نفر مرکز بخش خانمیرزا می*باشد.
جغرافیا

بخش خانمیرزا در جلگه سبز کوهستانی با ارتفاع ۱۸۸۰ متر از سطح دریا و میانگین بارندگی سالیانه ۵۰۰ میلی*متر در عرض ۳۱ درجه شمالی و طول جغرافیایی ۵۱ درجه شرقی قرار گرفته*است که از شمال به شهرستان بروجن، از شرق به بخش فلارد، از جنوب به دهستان ریگ و از غرب به شهرستان اردل و بخش ارمند محدود است. وسعت آن بالغ بر ۱۰۲۳ کیلومتر مربع با حداقل دمای ۵ درجه زیر صفر و حداکثر ۳۰ درجه بالای صفر می*باشد از این رو دارای آب و هوای معتدل کوهستانی می*باشد و به دلیل سرسبزی و وسعت زیاد دشت و نیز آب و هوای معتدل کوهستانی به ان لقب نگین سبز بختیاری داده*اند.[۴][۵][۶]
جمعیت

بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت بخش خانمیرزا در سال ۱۳۸۵ برابر با ۳۱۴۲۸ نفر بوده*است.[۱] زبان مردم این بخش بختیاری و همگی شیعه هستند. از لحاظ تقسیمات جمعیتی در بختیاری همگی هفت*لنگ و عمدتاً از شاخه*های طایفه بابادی بویژه عکاشه ( مراد ،آلونی، جاوی،شهرویی ، کله سن ،خدری، سلح*چین و...) و نیز راکی (مَلمُلی و ...) و غیره و نیز از طایفه بهداروند مانند جانکی، ریگی، جمالی می*باشند.
آثار دیرینه-تاریخی خانمیرزا
قلعه باستانی گلی در دشت خانمیرزا

تپه قلعه گلی (قلعه افغان) مربوط به دوران پیش از تاریخ ایران باستان تا دوران*های تاریخی پس از اسلام است و در دشت خانمیرزا، روستای قلعه افغان واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۴ فروردین ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۸۲۴۳ به*عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۷]

نظر سنجی که توسط اقای کوروش روستایی که در سال ۲۰۰۲ صورت گرفته شد و همچنین پرقسور دانیل پست و دکتر لوبد ووکس به نمایندگی از دانشگاه سیدنی (استرالیا) بازبینی*های بر روی دشت خانمیرزا و دره*های لردگان انجام داده*اند نشان داد که در دشت خانمیرزا چشم اندازی با نام قلعه گلی وجود دارد که ارتفاع آن ۲۴ متر می*باشد و در بین زمین*های کشاورزی احاطه شده است که منظره بسیار زیبای را ایجاد کرده است.[۸]

تپه قلعه گلی از مهمترین مکان*های زاگرس جنوبی می*باشد که این قلعه به پاس فداکاری پادشاه ایلامی بنا شده است. البته تحقیقات نشان می*دهد که این مکان بعنوان پاسگاه در دوران ایلامی بوده که برمی گردد به هزاره دوم قبل از میلاد باشد.[۹]
تقسیمات کشوری

طبق شناسنامه آبادی*های کشور ۱۳۸۵ مرکز آمار ایران[۱۰] بخش خانمیرزا دارای ۳۷ روستا می*باشد و همچنین طبق بانک اطلاعات سازمان شهرداری*ها و دهیاری*های کشور این منطقه شامل دو دهستان خانمیرزا و جوانمردی می*باشد.[۱۱] و نیز شهر آلونی مرکز بخش خانمیرزا می*باشد.

لیست کلیه روستاهای بخش خانمیرزا همراه با دهستان ها ردیف نام روستا دهستان ردیف نام روستا دهستان
۱ ده صحرا خانمیرزا ۲۰ ده چنار علیا خانمیرزا
۲ سینی (لردگان) خانمیرزا ۲۱ صفی آباد خانمیرزا
۳ کلامویی خانمیرزا ۲۲ علی*آباد پشته خانمیرزا
۴ دومکان خانمیرزا ۲۳ گوشکی خانمیرزا
۵ شاه قریه/مرادان خانمیرزا ۲۴ ده چنار سفلی خانمیرزا
۶ ده رشید خانمیرزا ۲۵ ده نو خانمیرزا
۷ برجوئی خانمیرزا ۲۶ ده ترکان جوانمردی
۸ ده بابا/سفیلان خانمیرزا ۲۷ سلح چین جوانمردی
۹ کرتگل سفلی خانمیرزا ۲۸ قلعه افغان جوانمردی
۱۰ صالحات خانمیرزا ۲۹ حسن هندو جوانمردی
۱۱ درکه خانمیرزا ۳۰ باغ بهزاد جوانمردی
۱۲ ده نوهوشنگ خان خانمیرزا ۳۱ جوانمردی جوانمردی
۱۳ سرتنگ دینارعالی خانمیرزا ۳۲ قلعه مزعل جوانمردی
۱۴ برآفتاب خانمیرزا ۳۴ کرتگل جوانمردی
۱۵ بردبر خانمیرزا ۳۳ سیله جوانمردی
۱۶ زرین درخت خانمیرزا ۳۵ بابامنصور جوانمردی
۱۷ هرمو خانمیرزا ۳۶ قلعه چه جوانمردی
۱۸ فیض آباد خانمیرزا ۳۷ خسروآباد (لردگان) جوانمردی
۱۹ ده علی (لردگان) خانمیرزا
شهرستان خانمیرزا

با توجه به وسعت بخش خانمیرزا، با مذاکرات مسولان استان با وزارت کشور در آینده*ای نه چندان دور شهرستان شدن خانمیرزا تحقق می*یابد.[۱۲]
توصیفی از وضعیت گذشته خانمیرزا

قسمتی از تحقیقات پروفسر آلن زاگریل که توصیفی جامع در زمینه کاربری اراضی و منابع آب زیرزمینی دشت خانمیرزا با موقعیت*های مکانی داشته است، در زیر بیان می*شود:

در سال ۱۹۷۴ دشت خانمیرزا را بررسی و پیمایش کردم دشتی کاملاً هموار است، در بخش شمال شرقی (شمال روستای سینی) این دشت، ناحیه*ای تپه ماهوری که به نظر می*رسد هرگز کشاورزی نشده و مسکونی نیست هر چند مقداری از شیب*ها شخم خورده و کشت شده*اند و ظاهراً روستاییان امید به استفاده از آبهای سطحی و باران را در این بخش داشته*اند و محدوده پوشیده از سنگ و سنگریزه است و آثار آبراهه*های بهاری که حاصل ذوب برف*ها هستند به خوبی مشخص است و بجز رواناب*های اتفاقی هیچ منبع اب دیگری دیده نمی*شود و مردمان محلی از این محدوده به عنوان چراگاه استفاده می*کنند. زمین*های شمالی ناحیه تپه ماهوری (نزدیک روستای برجوئی)، چمنزار است و درخت*های پراکنده در اینجا قابل مشاهده است و در امتداد شرقی دشت هر جا چشمه و جویباری هست روستایی وجود دارد و به خاطر فراوانی چشمه سارها در شمال دشت (روستای گوشکی) نواحی پیرامونی قویاً به زیر کشت رفته و از ارتفاعات به عنوان چراگاهها استفاده می*کنند. در مرکز دشت خانمیرزا (اطراف روستای ده صحرا) پهنه گلی وسیعی دیده می*شود که سطح آب زیرزمینی تنها در یک متری سطح زمین قرار دارد، بیشتر پهنه پوشیده از علف و بوته*هایی متفاوت از پوشش گیاهی سایر قسمت*های دشت است. در این پهنه هیچ نوع فعالیت کشاورزی انجام نمی*شود که احتمالا به خاطر شوری زیاد زمین است ولی هیچ دلیلی بر این مدعا ندارم و در غرب روستای آلونی به خاطر فراوانی آبهای سطحی، کشاورزی مبتنی بر آبیاری امکان*پذیر است و در واقع چشم انداز اطراف آن شبیه به مناطق گرمسیری و پوشیده از درخت است و غرب پهنه گلی به رغم وجود جویبارها با بستر عمیقاً بریده شده در انجاست. در این بخش شماری پمپ آب دیده می*شود ولی چشمه وجود ندارد. در حاشیه جنوبی پهنه گلی زمین این محدوده امروزه نیز کاملاً مرطوب است ولی برای تامین آب مورد نیاز خود وابسته به پمپ*هایی هستند که اخیراً نصب شده است. بخش جنوبی دشت خانمیرزا به طور کامل زیر کشت است و در نزدیکی روستای قلعه افغان آب به صورت نشت بر سطح زمین دیده می*شود.[۱۳]
محیط زیست خانمیرزا

دشت خانمیرزا از بزرگترین پهنه*های وسیع و مسطح استان چهارمحال و بختیاری است. در سال*های اخیر تغییرات بسیار گسترده*ای در بخش*های کاربری اراضی، کیفیت و کمیت آب*های زیرزمینی داشته است.
ویژگی*های اقلیمی

دشت خانمیرزا متاثر از سه نوع رژیم بارشی است:

بارندگی جبهه*ای که ناشی از عملکرد سیستم*های جوی است
بارش*های کوهستانی (اورگرافیک) که ناشی از صعود هوای مرطوب در ارتفاعات است
بارندگی جابه*جایی که بر اثر صعود هوای گرم همراه با بخار آب آدیاباتیک تا نقطه شبنم است این نوع بارندگی در سطوح بسیار کوچک و محدودی از منطقه وقوع می*یابد.

بیشتر بارش*ها در این منطقه از نوع سیستم*های جوی است و بارش*های اورگرافیک را در کوهای سبزکوه بختیاری در شمال و بویژه در کوه کلار در غرب و جنوب غربی دشت خانمیرزا رخ می*دهد.
کوه ها

مهمترین کوه*ها در دشت خانمیرزا شامل سبزکوه بختیاری، کلار، و سیوک می*باشد.
سراسرنما از سبزکوه بختیاری
منطقه حفاظت شده سبزکوه بختیاری

منطقه حفاظت شده سبز کوه دارای سیمای طبیعی کاملا کوهستانی است و بین شهرستانهای گندمان، بخش خانمیرزا و شهرستان اردل واقع شده است حداکثر ارتفاع آن از سطح دریاهای آزاد ۳۸۷۰ متر و دارای دره*های عمیق، آبشارهای متعدد و آب و هوای متعدد و متنوع می*باشد. این منطقه تا قبل از سال ۱۳۶۵ به صورت منطقه آزاد مورد حفاظت قرار می*گرفت ولی از سال ۱۳۶۵ با بررسی و مطالعات انجام شده و به دلیل دارا بودن پتانسیل*های غنی گیاهی و جانوری و توپوگرافی ویژه به صورت منطقه شکار ممنوع تحت حفاظت قرار گرفت. پس از آن در سال ۱۳۶۹ و حفاظت موثر به صورت منطقه حفاظت شده به تصویب شورای عالی حفاظت محیط زیست رسید و در سال ۱۳۷۰ با این نام مورد حفاظت قرار گرفت.[۱۴]
سبز کوه، ذخیره گاه زیست کره

بر اساس مصوبه برنامه انسان و کره مسکون، منطقه حفاظت شده سبز کوه در استان چهار محال و بختیاری به عنوان یازدهمین ذخیره گاه زیست کره ایران به دبیرخانه برنامه یونسکو در پاریس معرفی خواهد شد .[۱۵][۱۶]
خصوصیات خاکشناسی

مطالعات خاکشناسی دقیق در دشت خانمیرزا نشان می*دهد که منابع غنی خاک به میزان کافی وجود دارد و اگر تامین آب لازم برای آبیاری آنها میسر باشد، رونق فعالیت*های کشاورزی و افزایش حجم تولیدات زراعی در این منطقه اهدافی قابل دستیابی خواهد بود.
زمین*شناسی خانمیرزا

دشت خانمیرزا در زون زاگرس چین خورده قرار دارد که از دشت خوزستان آغاز و تا زاگرس مرتفع ادامه دارد از این رو جزئی از زاگرس چین خورده و در آستانه زاگرس مرتفع محسوب می*شود. به طور کلی از لحاظ زمین*شناسی دشت خانمیرزا شامل یک پهنه آبرفتی وسیعی است که بطور عمده شامل یک کف مسطح است که در بین روستاهای سرتنگ دینارعالی، آلونی، برجوئی، شاه قریه، ده رشید، جوانمردی و ده صحرا قرار گرفته است.
منابع آب سطحی

رودخانه*های فصلی و دائمی شامل رودخانه*هایی از جمله رود کره*بس که عمدتاً از کوههای بلند بختیاری که معروف*ترین آن*ها سبزکوه بختیاری است سرچشمه می*گیرند در این حوزه جریان دارند و رودخانه خانمیرزا از رودخانه*های موقتی استان چهارمحال و بختیاری است که از سرشاخه*های حوضه آبخیز کارون شمالی محسوب می*شود. این رودخانه از دامنه کوه*های چون کوه سرخ خانمیرزا و کوه سیوک در دشت خانمیرزا از ۳۵ کیلومتری شهر لردگان سرچشمه می*گیرد. این منبع آب سطحی از سمت غرب روستای باغ بهزاد سرچشمه گرفته و به طرف مرکز دشت و سپس با امتداد به سمت غرب از دشت خارج می*شود. این رودخانه مهمترین منبع آب سطحی فصلی منطقه مورد مطالعه بوده و سایر آبراهه*ها و مسیل*های دشت آورد خود را از طریق این رودخانه از حوزه مربوطه خارج می*کنند.

در سال آبی ۷۹- ۸۰ تعداد ۴۵ دهنه چشمه در منطقه مورد مطالعه موجود بوده است که مهمترین آنها چشمه کرتگل آلونی می*باشد. تعداد قنوات دایر در دشت خانمیرزا در سال آبی ۷۹- ۸۰، ۱۴ رشته بوده و مهمترین آنها قنات باغ بهزاد با حداکثر طول قنات معادل ۱۶۰۰ متر و حداقل ۶ متر در قنات کش کمرک می*باشد و نیز قنات موسی خان که عمیق ترین مادر چاه ان معادل ۲۰ متر می*باشد. اما به دلیل کمبود بارندگی و افزایش تعداد چاه*های حفر شده در سطح دشت موجب افت شدید در سطح آب سفره گردیده و بالطبع موجب کم ابی و نهایتاً خشک و بایر شدن تعدادی قنوات قدیمی دشت گردیده که آثار و شواهدی از چند رشته قنات قدیمی خشک شده موجود است.
ذخایر آب*های زیرزمینی

مهمترین منبع تامین کننده آب در دشت خانمیرزا چاه*های کشاورزی می*باشد. هم اکنون عمده منبع تامین آب آبیاری و آشامیدنی با بیش از ۱۰۰۰ حلقه چاه عمیق و نیمه عمیق تامین می*شود. سالانه معادل ۱۳۷ میلیون متر مکعب از حجم تخلیه آب زیرزمینی برای آبیاری اراضی کشاورزی استفاده می*گردد.
تغییرات کاربری اراضی
تغییرات گسترده در کاربری اراضی بویژه در سطح اراضی ابی و مرغزارهای مرکزی دشت رخ داده است.
خانمیرزا به عنوان اکوتون اکولوژیک
حوزه آبخیز خانمیرزا در قسمت زاگرس مرکزی واقع شده است و جبهه مهمی که بر روی این حوزه اثر می*گذارد اقیانوس اطلس می*باشد. این جبهه که با جریان سرد و کم و بیش مرطوب همراه می*باشد و عمدتاً در فصل سرد از دریای مدیترانه و دریای سیاه به طرف غرب و جنوب غربی وارد ایران می*شود. با توجه به جهت ورود این جبهه به ایران، بخش عمده رطوبت آن در ارتفاعات مقدم و بلندتر زاگرس ریزش نموده و به این ترتیب حوزه آبخیز خانمیرزا که در پشت این ارتفاعات قرار گرفته است رطوبت و بارندگی کمتری را کسب می*نماید و از این نظر این دشت در حد میانی منطقه خشک مرکزی ایران و مناطق مرطوب زاگرس قرار می گیردو جزو منطقه جنگل*های خشک و منطقه کوهستان*های بلند ناحیه کلان ایران و تورانی محسوب می*شود که از ویژگی*های این ناحیه وجود پستی و بلندی*های زیاد و داشتن رژیم بارندگی مدیترانه*ای است که بخش اعظم آن در زمستان نازل می*شود. شرایط اکولوژیکی منطقه خصوصاً اب و هوا و فیزیوگرافی موجب شده که طیف وسیعی از گونه*های گیاهی منطقه ایران و تورانی در ان سازگاری داشته و گسترش یابند. مرغزار خانمیرزا، یکی از مناطق منحصر به فرد در حاشیه جنگلهای زاگرس بود. بالابودن عمق اب زیرزمینی، بافت سنگین خاک، شوری نسبتاً زیاد و گود بودن آن موجب شده که رویشگاه خاصی در این ناحیه به وجود آید. و گونه*های با ارزش گندمی Aellorupos littoralis و A.lagopoides (گونه اخیر به میزان کمتر) در منطقه غالب شوند. در سالهای اخیر به دلیل حفر چاه*های متعدد در این تیپ و یا در حاشیه آن محدوده، عمق اب زیرزمینی به شدت کاهش یافته و در نتیجه شرایط محیطی تغییر کرده است و این مرغزار با ارزش در شرف نابودی است.
سونات