قفقاز
از ویکی پدیا، دانشنامهٔ آزاد
مختصات: ۴۲°۱۵′۴۰″شمالی ۴۴°۰۷′۱۶″شرقی
نقشه کشورهای قفقاز
مرز ایران و روسیه تزاری در قفقاز پیش از پیمان نامه گلستان (به رنگ سرخ)
قفقاز ناحیهای در مرز آسیا و اروپا میان دریای خزر و دریای سیاه است که رشتهکوه قفقاز در آن واقع است. قفقاز از نظر سیاسی به دو بخش قفقاز جنوبی (ماورای قفقاز) و قفقاز شمالی تقسیم میشود.
قفقاز جنوبی شامل کشورهای جمهوری آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و بخشهای کوچکی از شمال باختری ایران و شمال خاوری ترکیه میشود اما قفقاز شمالی جزئی از روسیه است و شامل جمهوریهای خودگردان چچن، داغستان، اینگوشتیا، کاراچای-چرکسیا، کاباردینو-بالکاریا، سرزمین کراسنودار، آدیغیه، اوستیای شمالی-آلانیا، و سرزمین استاوروپول میشونام
در تاریخ باستانی طبیعی پلینی بزرگ (۷۷-۷۹ میلادی) نام قفقاز از نام سکاییkroy-khasis کروی-خاسیس به معنی یخ درخشان ، سفید یا برف گرفته شده است. در شکل یونانیKaukasos خوانده میشود.[۱]
تاریخ
مناطق قفقاز قدیم
پیش از تشکیل حکومت ماد، حکومتهایی همچون اورارتو و کلخیس در قفقاز شکل گرفته بود که قدمت برخی از آنها به بیش از ۴۰۰۰ سال نیز میرسد، اما درنتیجه جنگهای فرسایشی بین این دولتها از قدرت آنها کاسته شد و بعدها دولت هخامنشی آن را تصرف نمود و به خاک خود ضمیمه نمود. بخش هایی از قفقاز در دورههایی تحت تسلط حکومت ایران قرار داشت. در اوایل قرن نوزدهم میلادی جنگهای ایران و روس بر سر تسلط بر مناطق جنوبی و شرقی قفقاز درگرفت. در پایان دوره اول جنگ روسیه با انعقاد عهدنامه گلستان بیشتر مناطق قفقاز و در پایان دوره دوم جنگ با عهدنامه ترکمنچای تقریباً تمامی این منطقه را به تصرف خود درآورد. با فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱ سه جمهوری گرجستان، ارمنستان و آذربایجان در این منطقه اعلام استقلال کردند.
از شاعران بزرگ پارسیگوی قفقاز میتوان به خاقانی، نظامی، مجی، بدر، مهستی، هندوشاه نخجوانی و پسرش محمد بن هندوشاه اشاره کرد.[۲]
در سال ۵۱۴ پیش از میلاد داریوش بزرگ به سکاها در ناحیه شمال قفقاز و دریای سیاه حمله میکند.[۳]
گروههای قومی قفقاز
گروههای قومی ساکن در قفقاز: آذری (آبی کمرنگ)، گرجی (نارنجی روشن)، ارمنی (سبز روشن)، روسی (کرمی)، کرد (سبز تیره)، تالش (نارنجی تیره)، آبخاز (صورتی روشن)، لزگی، چرکس، مغول، اوستی، ترک، یونانی، تات، تاتار، آوار، چچنی، اینگوش،...
قفقاز از دید نژادی و زبانی از متنوعترین مناطق جهان است.
گروههای قومی ساکن در قفقاز به سه گروه اصلی قفقازی، هندواروپایی، و ترکتبار تعلق دارند:
گویشوران زبانهای قفقازی: گرجی، آبخاز، لزگی، چرکس، آوار، چچنی، اینگوش، قاباردی، تاباساری،لکها (داغستان)،اودی، ساخوری، آغول، روتول، دارگی
گویشوران زبانهای هندواروپایی: ارمنی، روسی، کرد، تالش، اوستی، یونانی، تات
گویشوران زبانهای ترکی: نوغای، بالکار، قرهچای، آذربایجانیها، ترکهای مسختی
قوم مغولتبار قالموق و آشوریها از دیگر گروههای قومیتی این منطقه هستند.
شهرهای قفقاز
برخی از شهرهای قفقاز عبارتند از:
جمهوری آذربایجان: باکو، گنجه، لنکران، شماخی، شکی، نخجوان
ارمنستان: ایروان، اچمیادزین، گیومری، وانادزور
گرجستان: تفلیس، باتومی، سوخومی، تسخینوالی، پوتی
روسیه: مخاچقلعه، دربند، گروزنی، ولادی قفقاز، استاوروپول
ترکیه: قارص، ریزه، اردهان، آرتوین
رودها
رودهای قفقاز شامل حوضههای آبریز دریای خزر (ارس، کُر، سولاک، تِرِک، کوما) دریای سیاه (ریونی، اینگوری، کودوری، بزیب) و دریای آزوف (کوبان) است. در قفقاز جریان رودها با افزایش ارتفاع و از شرق به غرب، افزایش مییابد.[۴]
از ویژگیهای بارز رودهای قفقاز بزرگ، طولانی بودن مدت طغیانی آنها در دوره گرماست (حدود ۶ ماه). در قفقاز (به ویژه در قفقاز شرقی و مرکزی) سیلهای متعددی جریان مییابد. مسیرهای انتهایی رودخانههای کُر، کوبان و ریونی، قابل قایقرانی است. در بعضی از رودهای کوهستانی قفقاز، چوب و الوار حمل میشود. در نواحی خشک، از آب رودها برای آبیاری زمینهای کشاورزی استفاده میشود. بر روی بسیاری از رودهای قفقاز نیروگاههای برقآبی احداث شدهاست. بزرگترین نیروگاه آبی منطقه «مینگهچویر» نام دارد. دریاچههای قفقاز منشأ متفاوت (آتشفشانی، زمینساختی، یخچالی) دارند. بزرگترین دریاچه قفقاز سِوان نام دارد که مساحت آن ۱۲۰۰ کیلومتر مربع است.[۵]
گلیم گلدوزی دوزی شده قفقازی متعلق به قرن نوزدهم میلادی. طرحهای سوزن دوزی شده پیرامون شکلی هشت ضلعی مرکزی. گیاهان ودرختان تزئینی و همچنین حیوانات و اشکال انسان نما نیز در طرحها دیده میشود. رنگهای کدر گلیم بازگو کننده فرشهای دارای موجود افسانهای قفقازی است که فرهنگ و جامعه بیابانگردی را یادآور میشود. منطقه قفقاز پیش از عهدنامه گلستان جزء پادشاهی ایران محسوب میشد.
کاخهای هخامنشی در قفقاز
کاوشهای باستانشناسی تا کنون چندین کاخ مربوط به دیوانسالاران و مقامات دولتی هخامنشیان در قفقاز را شناسایی کردهاست. از جمله این بناها میشود که کاخ هخامنشی در نزدیکی روستای قراجهمیرلی واقع در غرب جمهوری آذربایجان، کاخ هخامنشی در ساریتپه جمهوری آذربایجان و بنای دیگری در گومباتی در گرجستان اشاره کرد.[۱]
بررسی این کاخها نشان میدهد که ساخت این بناها در اواخر سدهٔ ششم پیش از میلاد در زمان داریوش یکم (۴۸۶-۵۲۱ پیش از میلاد) انجام گرفته و احتمالاً با کوشش داریوش یکم در ۱۳-۵۱۲ پیش از میلاد برای چیرگی بر آن بخش از قوم ایرانیتبار سکا که ساکن شمال دریای سیاه بودند مرتبط است. همچنین کاوشها نشان میدهد که مقامات ایرانی هخامنشی پس از پایان دوره شاهنشاهی هخامنشی این بناها را ترک کردند. طی دوران هخامنشی منطقه قفقاز تحت تأثیر و نفوذ بسیار قوی پارسیان قرار داشت.[۲]
سونات