تاریخچه کبریت*سازی سه*ستاره زنجان

از ویکی*پدیا، دانشنامهٔ آزاد
کارخانه کبریت سازی سه*ستاره زنجان
نام کارخانه کبریت سازی سه*ستاره زنجان
کشور ایران
استان استان زنجان
شهرستان شهرستان زنجان
بخش مرکزی
اطلاعات اثر
نوع بنا آجری
کاربری موزه صنعت
دیرینگی دوره پهلوی اول
دورهٔ ساخت اثر دوره پهلوی اول
مالک اثر بانک ملی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۷۴۱۲
تاریخ ثبت ملی ۱۲ بهمن ۱۳۸۱
اطلاعات بازدید
امکان بازدید آری

کارخانه کبریت سازی مربوط به دوره پهلوی اول است و در زنجان، خیابان کارگر، نرسیده به بلوار چمران واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۷۴۱۲ به*عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. دارای سردری زیبا که در دیماه۹۰ تخریب نسبی ولی دوباره با حفظ طرح کهن خود تجدید بنا گردید.[۱]

این بنا را می*توان اولین واحد صنعتی زنجان بعد از کارخانه برق به حساب آورد که چند سالی قبل از آغاز جنگ جهانی دوم با سرمایه و مدیریت محمود شالچی در زنجان احداث شده است. این ساختمان به دلیل قرار گرفتن در بافت قدیم زنجان و دودکش آجری منحصر به فرد آن و دستگاههای قدیمی موجود تبدیل به موزه صنعت استان زنجان شده است.[۲]

این بنا در ضلع شمالی بافت قدیمی شهر زنجان واقع شده است. نشانی آن ضلع شرقی خیابان کارگر (صفا) نرسیده به بلوار چمران است.[۲]
تاریخچه

کارخانه کبریت سازی، در دوران پهلوی در شهر زنجان بنا گردیده است و تا سال ۱۳۵۷ قبل از انتقال به محل جدید، مورد بهره*برداری بوده است. بانی این بنا شخصی بنام محمد علی شالچی می*باشد.
ویژگی*ها

این بنا شامل قسمت*های دروازه ورودی، فضای کارخانه و حیاط بنا می*باشد. دروازه ورودی کارخانه که رو به خیابان کارگر قرار گرفته است شبیه شیر و خورشید بنا شده است و فضای کارخانه شامل قسمت*های مختلف مراحل تولید کبریت می*باشد.

بنای کارخانه با شکل مربع مستطیل به طول ۴۰/۲۵و عرض ۲۱/۶۳ در وسط محمله نسبتا" وسیعی قرار گرفته است. پلان معماری بنا به تبع از خط تولید کبریت سازی دارای فضاهای سالن تولید، انبار مواد اولیه، انبار تولیدات و گرمخانه است.

این بنا بعلت صنعتی بودن، فاقد تزیینات بوده ولی لازم به ذکر است که نمای غربی بنا با پنجره*های هلالی و سیمان کاری رنگین، نمای زیبایی را به خود اختصاص داده است.

این بنا به دلیل قرار گرفتن در بافت قدیمی زنجان، میل آجری که در شهر زنجان منحصر بفرد می*باشد و همچنین بعلت وجود دستگاههای قدیمی در محل می*تواند بعنوان یک موزه صنعتی کاربرد داشته باشد.

در سال*های اخیر، اتاق بازرگانی با نظارت اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان زنجان اقدام به مرمت بنا نموده است ولی دیوارهای محوطه این کارخانه در طی سالیان گذشته توسط شهرداری تخریب و محوطه کارخانه تبدیل به پارک گردیده است.
نحوه مالکیت

مالک این بنا در حال حاضر بانک ملی می*باشد که بعلت عدم پرداخت اقساط وام در یافتی در سالیان قبل، بانک مالکیت کارخانه و بنا را بابت وام دریافتی به انحصار خود درآورده است .[۲]
نخستین کارخانه کبریت سازی ایران در تبریز در سال ۱۳۰۰
تبریز سسی : مدیرعامل کارخانه کبریت ستاره ممتاز با بیان اینکه از ۹ واحد تولیدی کبریت در کشور فقط ۳ واحد در حال فعالیت هستند، گفت: روزانه ۶ میلیون قوطی توسط سه کارخانه آذربایجان*شرقی تولید می*شود.
ه گزارش گروه خبری تبریز سسی به نقل از فارس، روزگاران گذشته برای افروختن آتش از سنگ آتشزنه (چخماق) استفاده می*کردند. در برخی مناطق نیز با سایش طنابی کنفی بر روی قطعه چوبی خشک آن را به آتش می*کشیدند. امروزه هیچکدام از این روش*ها به کار برده نمی*شود.

اغلب مردم با کبریت یا فندک آتش روشن می*کنند. کبریت، وسیله*ای ساده برای روشن کردن آتش است. البته در بسیاری از واکنش*های شیمیایی، گرما و آتش تولید می*شود، اما کبریت اختراعی نسبتا جدید است. داستان اختراع کبریت چنان پیچیده و پردردسر بوده است که اگر روزی، تمدن بشری به پایان برسد و شما بر روی زمینی سرد و یخبندان قرار بگیرید مایل به تکرار این اختراع نخواهید بود! امروزه، مواد مصرفی در ساخت کبریت عموماً مطمئن و ایمن هستند اما در گذشته چنین نبوده است.

در سال ۱۶۶۹ ، کیمیاگری از شهر هامبورگ به نام«هنیگ براند» مشهور به دکتر «توتونیکوس» ، ضمن تلاش برای تبدیل فلزات دیگر به طلا، موفق به کشف فسفر سفید شد. این کشف را می*توان سرآغاز اختراع کبریت دانست.

روش براند برای تهیه فسفر سفید به این صورت بود که از تبخیر مقدار زیادی ادرار، جسمی خمیری به دست آورد که در اثر حرارت دادن آن با ذغال و هدایت بخار حاصل به داخل یک حباب وارونه شده در آب، ماده*ای سفید و مومی شکل به دست آورد که در تاریکی می*درخشید. به این ترتیب عنصر فسفر کشف شد. البته در آن زمان تعداد عناصر شیمیایی شناخته شده بسیار کم بود و به طلا، نقره، مس، جیوه، آهن، سرب و چند عنصر دیگر محدود می*شد. براند سعی کرد فرایند تهیه فسفر را به صورت یک راز نزد خود نگه* دارد، اما بعدها کشف خود را به یک کیمیاگر آلمانی به نام «کرافت» فروخت.

کرافت با تهیه مقداری فسفر سفید راهی شهرهای مختلف اروپا شد تا درخشندگی و نور افشانی این ماده را به نمایش بگذارد. سرانجام، راز تهیه فسفر سفید از ادرار برملا شد. دشواری این روش «کانکل» و «بویل» را بر آن داشت تا در سال ۱۶۷۸ روش کارآمدتری برای تهیه فسفر از سدیم فسفیت پیدا کنند. رابرت بویل ورقی از کاغذ را به فسفر سفید آغشته کرد و قطعه چوبی آغشته به گوگرد را روی آن کشید. در اثر سایش آتش پدید آمد و کاغذ مشتعل شد. در آن روزگار، تهیه فسفر کاری سخت بود به همین دلیل کشف بویل در حد یک کنجکاوی باقی ماند. روش بویل برای تهیه و خالص*سازی فسفر به مراتب بهتر از روش براند بود.

در سال ۱۸۲۶ «جان والکر» قطعه چوبی را برای هم زدن مخلوطی از آنتیموان سولفیت، پتاسیم کلرات، صمغ و نشاسته به کار برده بود. او مشاهده کرد چوب آغشته شده به این مواد، پس از خشک شدن، در اثر مالش آتش می*گیرد. به این ترتیب، او برای نخستین بار کبریت مالشی را کشف کرد. والکر کشف خود را به مردم نشان داد ولی آن را به ثبت نرساند.

شخصی به نام «ساموئل جونز» که نمایش آتش گرفتن کبریت جان والکر را مشاهده کرده بود، اقدام به تولید و فروش نوعی کبریت به نام «لوسیفرس» در ایالت*های جنوبی و غربی آمریکا کرد. اشتعال این کبریت*ها با انفجار همراه بود گاهی اوقات جرقه*های تا فاصله نسبتاً دور پرتاب می*کردند و بوی شدید مواد آتش بازی می*دادند. در سال ۱۸۳۰ «چارلز سائوریا» فرمول کبریت را با استفاده از فسفر سفید تغییر داد و به این ترتیب بوی شدید آن از بین رفت. اما خود فسفر ماده*ای سمی و خطرناک بود. بسیاری از مردم دچار نوعی بیماری به نام «فاسی جو» می*شدند.

کارگران کارخانه فسفرسازی نیز در معرض بیماری استخوان قرار می*گرفتند. یک قوطی از این کبریت*ها برای کشتن یک انسان کافی بود!

بالاخره، در سال ۱۸۹۲ «جاشیوا پوسی» کبریت بغلی را اختراع کرد که در آن، سطح مالش چوب کبریت*ها در قسمت داخلی و در مجاورت سر چوب کبریت*ها قرار داشت.

در اثر وارد آمدن فشار بر بسته کبریت، امکان اشتعال همزمان تمام چوب کبریت*ها وجود داشت. شرکت کبریت*سازی «دیاموند» اختراع پوسی را خرید و سطح مالش کبریت*ها را به قسمت بیرونی بسته منتقل کرد.

در سال ۱۹۱۰ به علت فشارهای اجتماعی برای ممنوع ساختن کبریت*های فسفر سفید، شرکت دیاموند اختراعی برای ساخت کبریت*های غیر رسمی به ثبت رساند که در آن، از نوعی فسفر سولفید استفاده شده بود. در همین زمان، کنگره آمریکا مالیاتی سنگین بر کبریت*های فسفر سفید وضع کرد. در روزگار ما، فندک های گازی که با گاز بوتان پر می*شوند، در بخش وسیعی از جهان جای کبریت را گرفته*اند.

اما کبریت هنوز ساخته می*شود. به عنوان نمونه شرکت کبریت سازی دیاموند سالانه بیش از ۱۲ میلیارد قوطی کبریت می*سازد.
سونات