یزد

از ویکی*پدیا، دانشنامهٔ آزاد
یزد
یــَـز
Yazd In 1 frame.jpg
کشور ایران
استان یزد
شهرستان یزد
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی کثه، ایساتیس
سال شهرشدن ۱۳۰۵ خورشیدی
مردم
جمعیت ۱۰۷۴۴۲۸ نفر در سال ۱۳۹۰ [۱]
جغرافیای طبیعی
مساحت ۷۰۰۱۱ کیلومتر مربع
ارتفاع از سطح دریا ۱۲۳۰ متر
آب*وهوا
میانگین دمای سالانه ۱۹
میانگین بارش سالانه ۶۲ میلی*متر
اطلاعات شهری
شهردار محمدرضا عظیمی زاده
ره*آورد انواع شیرینی*ها، ترمه، بافتنی*ها،
سفال، حلوا ارده
پیش*شماره تلفنی ۰۳۵
وبگاه شهرداری یزد
تابلوی خوش*آمد به شهر
به شهر قنات، قنوت و قناعت خوش آمدید.
یزد بر ایران واقع شده*است
یزد
روی نقشه ایران
۳۱.۸۹۷۲° شمالی ۵۴.۳۶۷۵° شرقیمختصات: ۳۱.۸۹۷۲° شمالی ۵۴.۳۶۷۵° شرقی

یزد دربارهٔ این پرونده تلفظ راهنما·اطلاعات مرکز استان و شهرستان یزد در مرکز ایران است. این شهر بین رشته*های شیرکوه و خرانق و در دشتی گسترده به نام دشت یزد ـ اردکان قرار گرفته*است. یزد اولین شهر خشتی و دومین شهر تاریخی جهان است[۲].اوج آبادانی یزد از سدهٔ «هشتم هجری» به بعد بوده و اتابکان یزد از مهم*ترین عوامل پیش*رفت این شهر در سده*های گذشته به*شمار می*روند.[۳]یزد در منطقه جنوب شرق ایران واقع شده*است.

این شهر به «شهر بادگیرها» و «شهر دوچرخه*ها» معروف است.[۴]
ورودی شهر یزد
پیشینه نام یزد

واژهٔ یزد در لغت به معنای مقدس و پاک بوده و وجه*تسمیهٔ این شهر، سرزمین مقدس و شهر خدا است.

واژه*هایی که در تاریخها، سفرنامه*ها، سیاحت*نامه*ها و دیگر مدارک تاریخی مربوط به پیش از اسلام، ماد و پارت و نیز پیش از ورود آریایی*ها تا دوران کنونی به یزد داده شده*است عبارتند از:

الف: ایز - ایزاطیخه – ایزدیس – ایساتیس – ایستخای

ک: کت – کتروا - کته – کث – کثه – که – کهثه

گ: گث – گبست

د: دارالسیاده – داراشیعه – دارالعباده – دارالمومنین - دارلعلم

ش: شهر ایزد

ی: یزجی – یزد – یزدان شهر - یزدان گرد – یست – یسدی – یسن – یکس

واژه «یزش» به معنای ستایش و نیایش در زبان پارسی میانه*است.

ابن بلخی در کتاب فارسنامه که در قرن ششم هجری تالیف شده نام اصلی یزد را «کثه» نامیده و احمد بن حسین بن علی کاتب نیز در قرن نهم در کتاب تاریخ یزد نام «کثه» را تایید نموده که معنی شهر کوچک است زیرا در پارسی باستان این واژه به معنای کوچک است زیرا کثه در مقایسه با ایساتیس که شهر بزرگی بود در حومه یزد قرار داشته و کوچک بوده*است. اصطخری درباره یزد می*گوید:«کثه مرکز یزد، شهری است درحاشیه کویر دارای هوای خوب ودرعین حال واجد آسایش وتنعم شهرهای بزرگ است». درزمان ساسانیان به فرمان یزدگرد اول در این محل شهری بناشد که آن را «یزدان گرد» نام نهادند و یزد گرد شهر را به دختر خود هدیه داد. واژه یزد نامی است باستانی که ریشه در «یشت» یا «یزت» و «یسن» داردبا مفاهیمی چون ستایش، نیایش، پرستش، ایزد و... که یکی از فصول پنجگانه اوستا هم با یکی از این نامها یعنی یشت خوانده شده*است.

بعداز آمدن اسلام وگرایش مردم یزد به دین اسلام عنوان «دارالعباده» به این شهر داده شد. این نام توسط ملکشاه سلجوقی انتخاب شد زیرا علاء الدوله کالنجار تقاضای حکومت یزد را از وی کرده بود تا درآن جا به عبادت بپردازد.[۵]

احمد کاتب مورخ یزدی قرن نهم هجری قمری نوشته*است که:[نیازمند منبع] «در سال ۵۰۴ هجری قمری ملکشاه سلجوقی حکومت یزد را به علاء الدوله کالنجار واگذار کرد و آن را دارالعباده نامید

اسامی منتسب به این شهر یعنی کثه (شهر دارای کتس=قنات)، فرافر (دژ بالایی)، هرفت (دژ نگهبانی)، ایساتیس (شهر دارای چشمه پوشیده نیرومند یا قنات نیرومند)، ایستیخای خبر بطلمیوس در صحرای کرمان ("ایس- تی-خا" به همان معنی ایساتیس) و یزد (شهر دارای چشمه پوشیده=قنات) نشانگر اهمیت دیرین و بزرگی این شهر کویری باستانی می*باشند. وجه اشتقاق خود نامهای فارسی قنات یعنی کاریز (کا- ریز) و کتس (کت- اوس) هم چشمه ریزان و خانه چشمهاست. آثار این قنات نیرومند تاریخی دورتر از خود شهر یزد در بین کوههای شیرکوه و مهریز باقی*مانده*است.
تاریخ و قدمت [۶]

یزد اولین شهر خشتی و دومین شهر تاریخی جهان بعد از شهر ونیز ایتالیاست. استان یزد از سرزمینهای کهن و تاریخی ایران زمین است.
ابن حوقل در کتاب «ایران فی صورة الارض» درباره یزد می*نویسد: «از مهمترین شهرهای ولایت اصطخر از سوی خراسان «کثه» است و آن حومه یزد و ابرقویه می*باشد... اما کثه که حومه یزد است شهری است در کنار بیابان و هوای آن خشک سالم است و مانند شهرهای کوهستانی فراخ نعمت است و روستایی دارد که محصولش ارزان است. بیشتر بناهای آن دراز شکل است و از گل ساخته شده. در آنجا شهری است استوار که قلعه*ای با دو دروازه آهنین دارد: یکی به نام ایزد(باب ایزد) و دیگری در مسجد(باب*المسجد) که نزدیک مسجد جامع است. این جامع در ربض قرار دارد و آبهای آن از قنات تامین می*شود...»[۷]
در بعضی از منابع بنای اولیه برخی از شهرهای این استان چون (میبد) را به سلیمان پیغمبر، (یزد) را به ضحاک و اسکندر مقدونی و (ابر کوه) را به ابراهیم پیغمبر نسبت داده*اند. این بیانگر قدمت و دیرینگی پیشینیه تاریخی و فرهنگی سرزمین و مردم این دیار است. مجموعه آثار باستانی پراکنده موجود در این استان نیز به سهم خود گویای این پیشینه تاریخی است. آثاری چون دست افزارهای سنگی بدست آمده از دره*های شیر کوه، نگاره*های روی تخت سنگ کوه ارنان، تکه سفالهای منقوش نارین قلعه میبد – متعلق به دوره ایلامی، غارهای استان و آثار معماری و شهر سازی باستانی و... نشان می*دهد مدنیت یزد، در چهار کانون باستانی (مهریز و فهرج)، (یزد)، (رستاق و میبد) و (اردکان) متمرکز بود. پژوهشگران این منطقه را که در مسیر شاهراه*های باستانی (ری – کرمان) و (پارس – خراسان) قرار داشت، جزء سرزمینهای دوردست مادها شمرده*اند
نام ایزاطیخه در کنار صحرای کرمان
نقشه سال ۱۲۳۹ خورشیدی یزد
عکس هوایی سال ۱۳۳۵ خورشیدی یزد

احمد بن حسین بن علی کاتب یزدی، می*نویسد : «هنگامی که عده*ای از بزرگان ایران در ری علیه اسکندر مقدونی به مخالفت پرداختند، اسکندر آنان را دستگیر کرد و خواست که همراه خود به استخر فارس ببرد، چون به ناحیه*ی یزد رسید، زندانیان را درچاهی محبوس کرد و آن محل را کِثَه (به یونانی یعنی زندان) نامید. پس از اینکه اسکندر یزد را ترک گفت، نگهبانان به کمک زندانیان به آبادانی و عمران یزد همت گماشتند»

برخی از جغرافی نگاران، تاریخ ساخت یزد را به یزدگرد اول، ساسانی نسبت می*دهند که وجه تسمیه*ی یزد در ارتباط با نام وی و واژه*ی «یزش» به معنی ستایش و نیایش در زبان فارسی میانه است. بهرام گور نیز در هنگام حرکت خود به سوی خراسان چون به ولایت کثه (یزد) رسید، بیماری وی اندکی بهبود یافت و این سرزمین مبارک داشت و دستور داد در آنجا شهری بسازند و چون به نام یزدان می*ساخت آن را «یزدان گرد» نام نهاد.

چون بهرام گور درگذشت یزدگرد به پادشاهی رسید. وی دو پسر داشت به نام شاه فیروز و شاه بلاس. بعد از مدتی یزدگرد، یزد را به دو فرزندش بخشید و آن دو شهر را بین خود تقسیم کردند. شاه فیروز دو ده در ولایت یزد ساخت، یکی «فیروز آباد مجو مرد» و دیگری «فیروز آباد میبد».

زمانی که انوشیروان به حکومت رسید، یزد را به دختر خود «مهرنگار» بخشید و وی را از مداین به یزد فرستاد و در آنجا ساختمان*های زیادی ساخت.

در هشت فرسنگی یزد دهی ساخت و آن را «مهرگرد» نام گذاشت و اکنون آن قریه را «مهریجرد» می*گویند. هم*چنین در کنار میبد دهی ساخت و آن را «مهرجرد» نام نهاد و برادر وی «شاه هرمز» در جنب مهریجرد دهی ساخت و آن را «هرمیز» نام گذاشت که اکنون به «خورمیز» شهرت دارد.

پس از انوشیروان خسروپرویز به پادشاهی رسید. وی ولایت یزد را به دو دختر خود به نام*های ایران دخت و توران دخت بخشید و دستور داد دهی بسازند و آن را «توران پشت» نام نهاد.

توران دخت هشت ماه پادشاهی کرد و بعد درگذشت. بعد از وی ایران دخت به سلطنت رسید. وی نماینده*ای به نام «ابرند» به یزد فرستاد و به وی دستور داد که بر عمارت و آبادی یزد بیفزاید. ابرند نیز در دو فرسنگی شهر یزد ده جدیدی احداث کرد و آن را «ابرند آباد» نام نهاد.
اتابکان یزد

اتابکان یزد نزدیک به ۱۴۰ سال بر این خطه حکومت کردند. با کشته شدن فرامرز بن علی در جنگ با خان فتای، سلطان سنجر، حکومت یزد را به دختران فرمانده خود که پسری نداشت واگذاشت و رکن الدین سام از سرداران سپاه فرامرز را برای اداره یزد به اتابکی آنان گماشت.

رکن الدین سام نخستین ایمر این خاندان به علت پیری و ناتوانی در اداره حکومت در سال ۵۸۴ ه .ق جای خود را به برادر کوچکش عز الدین لنگر سپرد. با مرگ عزالدین در سال ۶۴۰ ه .ق ورد انزور به حکومت رسید و در سال ۶۵۲ ه .ق حکومت به ابو منصور اسفهسالار مشهور به قطب الدین رسید. مادر او مریم ترکان بناهای زیادی را در یزد ساخت و در دوره قطب الدین مغولان به ایران حمله کردند. اتابک چیرگی مغولان را پذیرفت و یزد را از سپاه مغول مصون داشت. با مرگ قطب الدین در سال ۶۲۶ ه .ق پسرش محمد بر تخت نشست و او نیز تا سال ۶۳۹ ه .ق حکومت کرد. پس از او به ترتیب سفلر شاه (متوفی ۶۴۹ ه .ق)، طفی شاه (متوفی ۶۷۰)، علاء الدوله (متوفی ۶۷۳) یوسف شاه (متوفی ۶۹۰) حکومت کردند. در دوره یوسف شاه در اثر بی احترامی او به فرستاده غازان خان، سپاه غازان وی به یزد حمله کرد و او مجبور به فرار به سیستان شد اما مردم یزد به همراه علما به نزد امیر محمد ابداجی فرمانده سپاه غازان رفتند و او را از ورود به داخل یزد بازداشتند. سرانجام سلسله اتابکان یزد در سال ۷۱۸ به دست امیر مبارز الدین برچیده شد و آخرین امیر سلسله اتابکان حاجی شاه فرزند یوسف شاه سرنگون گردید.
دوره مغول

در زمان حکومت سلطان قطب الدین، چنگیزخان مغول به ایران حمله کرد. وی سلطه مغولان را پذیرفت و جانشینانش به عنوان دست نشاندگان مغولان در یزد ابقا شدند و با کفایت و زیرکی یزد را از خشم مغولان مصون داشتند. در سایه امنیت و آرامش نسبی یزد، در این دوره بازرگانی و مبادله کالاهای مختلف رونق یافت. عوامل متعددی در بسط و توسعه بازرگانی دخیل بود از جمله این که ایالات جنوبی ایران تحت حاکمیت مغولان قرار گرفته بود، لذا کالاهای یزدی تا آن سوی آب*های جنوبی ایران به خصوص هندوستان راه یافت و تنها مشکل، حفظ و حراست راه*های منتهی به بازار فروش بود. راهداری و نگهداری راه*های کشور از زمان مغولان مورد توجه قرار گرفت و حفاظت راه*ها را اغلب به امرا و بزرگان واگذار می*کردند. در اوایل قرن هشتم هر دو جنبه، یعنی گسترش شبکه راه*های منتهی به یزد و هم امنیت آن حاصل شد و این دو از مواردی بود که نقش به سزایی در توسعه بازرگانی یزد و در نهایت شکوفایی اقتصادی و فرهنگی و اجتماعی این ایالت داشت.
حاکمان آل مظفر

اهمیت راهداری، امنیت و گسترش راه*ها در گذشته به اندازه*ای بود که خاندان مظفر از راهداری یزد و میبد به پادشاهی رسیدند. امیر مظفر، بزرگ این خاندان، از نوادگان غیاث الدین خراسانی بود، که در دربار ایلخان مغول وارد خدمت شد و به حکومت میبد رسید. پس از مرگ او، پسرش امیر مبارز الدین محمد در اوایل حکومت ابو سعید بهادر خان (۷۱۶ـ۷۳۶ ه .ق) ایلخان مغول به حکومت میبد و راهداری یزد انتخاب شد. در سال ۷۱۸ ه .ق، حاجی شاه بن یوسف، اتابک یزد را در نبردی شکست داد و به حکومت اتابکان یزد پایان داد و از سوی ابو سعید بهادر خان، به حکومت یزد نیز رسید.

مبارز الدین محمد، پس از درگذشت ابو سعید بهادر خان، دم از استقلال زد و بر کرمان، شیراز و قلمرو حکومت ملوک شبانکاره در جنوب ایران چیره شد و در سال ۷۲۳ ه .ق حکومت آل مظفر را تشکیل داد. حکومت آل مظفر نقطه عطفی در تاریخ یزد به حساب می*آید، چرا که برای نخستین بار این خطه در طی حیات دیرینه*اش سلسله*ای را در درون خود پرورانید که بیش از نیم قرن مقدرات صفحات جنوبی ایران را در دست داشت. آل مظفر، میبد را پایگاه اصلی خود قرار دادند و از اینجا به نواحی دیگر (کرمان، فارس، اصفهان و تبریز) چنگ انداختند، لذا یزد از نظر سیاسی و اقتصادی به چنان اعتبار و اهمیتی دست یافت که در هیچ عصری از تاریخ خود بدان منزلت نرسیده بود. اوج شکوفایی و عظمت فرهنگی یزد نیز مربوط به همین زمان است. در هیچ جای ایران به اندازه یزد دارالتعلیم به وجود نیامد، به گونه*ای که یزد به «دارالعلم» ملقب شد. در مدارس، مساجد، دارالسیاده*ها و خانقاه*ها علوم مختلف رایج زمان تدریس می*شد. ویژگی دیگر دوران آل مظفر رونق تصوف در یزد است.
دوره تیموریان

در سال ۷۹۵ ه .ق امیر تیمور در یورش سه ساله خود طومار دولت مظفری را درنوردید و یزد را به یکی از عمال خود سپرد. بعد از مراجعت تیمور به ماوراءالنهر گروهی از همدلی مردم نسبت به آل مظفر سوء استفاده کرده، به رهبری حاجی آبدار، یزد را از تصرف حاکم تیمور بیرون آوردند و سپس سلطان محمد پسر ابو سعید طبسی، یزد را به چنگ آورد و استقلال آنرا اعلام کرد. حاکمان تیموری، اصفهان، نایین و اردستان برای اعاده نظم به یزد لشکر کشیدند، اما شکست خوردند. به ناچار پیر محمد بن عمر شیخ بن تیمور، حاکم فارس، با سپاهی فراوان رهسپار یزد شد و به امر تیمور، حاکم سیستان هم همراهی و مساعدت کرد و از هر سو یزد را در محاصره گرفتند و در نهایت یزد را گشودند. کاشی کاری*های مسجد جامع و میدان امیر چخماق و مسجد امیر چخماق، مصلای عتیق و ... از آثار این دوران است. مدارس و کتابخانه های متعددی چون مدرسه و کتابخانه قطبیه سرپلوک، مدرسه دارالصفا، مدرسه و کتابخانه یوسف چهره، مدرسه و کتابخانه اصیلیه سرد هوک و کتابخانه باوردیه تاسیس شدند، که نویسندگان و علما و مورخان نامی نظیر شرف الدین علی یزدی در آنها پرورش یافتند.
دوره صفویه

مقارن ظهور شاه اسماعیل صفوی طایفه های مختلفی در ایران حکومت می*کردند. در سراسر ایران در حدود چهل حاکم مستقل و نیمه مستقل حکم می*راندند و یزد در تصرف مراد بیک بایندری بود. شاه اسماعیل مدعیان را منکوب کرد و یزد را به تصرف خویش درآورد. اما افراط در تعصب مذهبی و کشتارهای بی*مورد خسارت معنوی بزرگی به ایران و به ویژه یزد وارد کرد. نمونه آن کشتن دانشمند بزرگ آن روزگار قاضی میر حسین میبدی است. درگیری یزدی*ها با عامل حکومت منجر به یورش محمد کره حاکم ابرقو به یزد شد. وی با کمک لرهای خویشاوندش یزد را گرفت و شاه اسماعیل جهت دفع وی به یزد آمد و بعد از مدتی محاصره، وی را دستگیر و در اصفهان سوزاند. نعمت الله باقی پسر امیر میرزا عبدالباقی (صوفی سرشناس) که در جنگ چالدران کشته شد، در زمان شاه طهماسب، دختر شاه اسماعیل را به زنی گرفت و حاکم یزد شد. وی دیوان خانه*ای به نام «عباسیه» ساخت و مسجد شاه طهماسب در نزدیکی میدان بعثت از یادگارهای اوست.

بعد از وی پسرش میر میران، حاکم یزد شد که غیاث آباد تفت از جمله یادگارهای اوست. مدرسه شفیعیه یادگار میرزا شفیع از حاکمان یزد در این دوران است. در عصر صفوی بازرگانی ایران رواج و اهمیت زیادی یافت، به ویژه ابریشم و منسوجات ایران در بازارهای اروپایی به خوبی معرفی شد و بازرگانان خارجی به ایران روی آوردند. از یک سو بازرگانان اروپایی و از سوی دیگر تجار هندی از طریق راه*های زمینی بین اصفهان و دهلی در رفت*وآمد بودند و یزد به علت داشتن ابریشم و منسوجات مرغوب و موقعیتی که در مسیر راه زمینی داشت رونق و اهمیت زیادی یافت.

در زمان یورش افغانها به ایران، یزدی*ها به رهبری میرزا عنایت سلطان دلاوری*های فراوانی از خود نشان دادند. محمود افغان در تصرف یزد ناکام ماند و عاقبت یزد را رها کرد و اصفهان را فتح کرد. اشرف افغان جانشین محمود چهار سال با یزدی*ها و عنایت سلطان جنگید و عاقبت با حیله بر او و دودمانش دست یافت و به استثنای مؤمن خان و محمد تقی خان، خواهر زادگان عنایت سلطان، همه را به قتل رساند. مؤمن خان، از جانب نادرشاه افشار، حاکم کرمان شد و محمد تقی خان و فرزندانش تا اواخر زمان قاجار در نقش حاکم یا مستوفی یزد خدمت کردند. این خاندان خدمات ارزنده*ای به یزد کردند و آثار و بناهای فراوانی در یزد ساختند. باغ دولت آباد، باغ ناصریه، مدرسه خان، میدان خان، بازار خان، بازار قیصریه و ... از آثار این خاندان است.
دوره زندیه

از فرماندارانی که در سلطنت زندیه به یزد آمده*اند از زین العابدین خان و بعد از او عبدالرحیم خان نام برده شده است. عبدالرحیم خان به آبادی و عمران میل زیادی داشت و مزرعه رحیم آباد را که جزء حومه یزد است احداث نمود. همچنین مدرسه عبدالرحیم خان که اکنون با عنوان دبستان همت است از بناهای اوست. او در سال ۱۲۰۱ ه .ق مرحوم شد. در سال ۱۳۰۹ ه .ق لطفعلی خان زند (آخرین جانشین کریم خان زند) پس از واقعه ایرج به لار رفت و چون نتیجه*ای نگرفت عازم راور کرمان گردید و چون حاکم کرمان قصد دستگیری او را داشت از طریق لوط و چهل پایه و نای بند خود را به طبس رساند.

امیر حسینخان طبسی مقدم لطفعلی خان و اتباعش را گرامی شمرد و بعد از ۵۰ روز پذیرایی سیصد سوار در اختیار او قرار داد. خان زند که در مدت اقامت خود در طبس از تخریب قلعه و حصار شیراز خبر یافت، لذا با همان نفرات کم به عزم تسخیر آن شهر حرکت کرد. در حوالی یزد محمد تقی خان یزدی به مخالفت برخاست و به مقابله آمد. لطفعلی خان با سپاه زند و سواران طبس در ناحیه اردکان بر خان یزدی حمله برد و افرادش را پراکنده و منهزم و گروهی را اسیر نمود و راه ابرقو را در پیش گرفت.
دوره قاجاریه

با به حکومت رسیدن آقا محمد خان قاجار، محمد تقی خان که از سال ۱۱۶۱ (دوره افشاریه) حاکم یزد بود در مقام خود باقی*ماند. با مرگ وی در سال ۱۲۱۳ ه .ق چند تن از فرزندانش از سوی فتحعلی شاه به حکومت رسیدند. فرزندان وی در دوره حکومت خود به عمران و آبادی یزد پرداختند. در سال ۱۲۳۶ ه .ق فتحعلی شاه فرزند ۳۲ ساله خود محمد ولی میرزا را به حکومت یزد گماشت. وی در دوران حکومت به تعمیر و گسترش برخی از بناها پرداخت. در سال ۱۲۴۳ ه .ق ظل السلطان به حکومت یزد انتخاب گردید اما پس از مرگ فتحعلی شاه قبل از آنکه ولیعهد رسمی محمد شاه از تبریز به پایتخت برسد از یزد به سوی تهران شتافت و به یاری برادران بر تخت سلطنت جلوس کرد و خود را عادلشاه نامید. اما پس از ۹۰ روز مغلوب شد و به روسیه گریخت.
مردم
زبان

مردم یزد به زبان فارسی رایج با گویش یزدی سخن می*گویند و بسیاری از واژه*ها و ترکیبات زیبای فارسی را در گویش خود حفظ کرده*اند. در استان یزد برخی ویژگی*های گویشی میان شهرستانهای مختلف محسوس است. معتقدان به آیین زرتشتی در میان خود به زبان بهدینی (گَورونی یا دری زرتشتی) سخن می*گویند[۸][۹] و به ویژه مراسم مذهبی خود را با این زبان انجام می*دهند. گویش یزدی بخشی از فارسی دری (فارسی خالص و اولیهٔ ایرانیان) است.
دین

بیشتر مردم یزد مسلمان و شیعه دوازده امامی هستند. همچنین گروه بزرگی از زرتشتیان ایران در یزد ساکن هستند. اقلیت کوچکی از یهودیان نیز ساکن این شهر می*باشند. عموما استان یزد را در ایران به عنوان استان مذهبی قلمداد می کنند که دلیل آن توجه مردمان این دیار به بحث مذهب و تلاششان برای نگهداری آن است. گواه این مطلب را می توان برگزاری مراسمهای مختلف مذهبی شیعیان آن علی الخصوص مراسم نخل برداری (نخل نوعی سازه چوبی است که نماد طابوت امام حسین (ع) امام سوم شیعیان محسوب میشود) که در ماه محرم اجرا می شود اشاره نمود. همچنین در بخشی از سفرنامه فرد ریچاردز آمده است که "احساسات مذهبی مردم یزد خیلی جدی تر از اغلب شهرهای ایران است." علاوه بر ایتکه بیشتر مردم یزد مسلمان هستند اما اقلیت های دینی دیگری که در بالا اشاره شد نیز حضور دارند. در اطراف شهر یزد و همچنین داخل آن زیارتگاههای مختلفی برای زرتشتیان به جشم می خورد که در هر ماه و یا فصل مراسمهای ویژه ی پیروان این دین در آنها برگزار می گردد. از آن جمله می توان به جشن سده اشاره نمود که یکی از مراسمهای معروف و عمومی زرتشتیان است و هر ساله در روز دهم بهمن ماه همزمان با مناطق دیگر ایران در یزد برگزار می شود.[۱۰]
جمعیت

بر اساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۰ جمعیت شهرستان یزد در مجموع ۵۸۲٬۶۸۲ نفر است که این تعداد در ۱۶۸٬۵۲۸ خانوار زندگی می*کنند که از این جمعیت ۲۹۷٬۵۴۶ مرد و ۲۸۵٬۱۳۶ نفر زن هستند.[۱۱] در این شهرستان ۴۸۴٬۱۶۷ نفر جمعیت شهری و ۴۲٬۰۰۹ نفر جمعیت روستایی اعلام شده*است.
هرم جمعیتی یزد در سال ۱۳۹۰[۱۱] مردان سن زنان
۳۱٬۵۳۱ بیش*تر از ۶۵ ۳۴٬۰۶۳
۱۱٬۷۴۸ ۶۰-۶۴ ۱۲٬۲۶۸
۱۹٬۰۲۳ ۵۵-۵۹ ۱۷٬۲۳۵
۲۵٬۵۹۰ ۵۰-۵۴ ۲۲٬۸۶۰
۲۸٬۸۲۶ ۴۵-۴۹ ۲۶٬۲۱۰
۳۴٬۳۲۸ ۴۰-۴۴ ۳۱٬۴۶۶
۳۹٬۷۲۵ ۳۵-۳۹ ۳۴٬۹۴۹
۵۱٬۳۸۲ ۳۰-۳۴ ۴۶٬۹۷۹
۶۶٬۱۹۰ ۲۵-۲۹ ۶۲٬۰۸۷
۵۲٬۴۶۷ ۲۰-۲۴ ۵۳٬۱۲۶
۴۶٬۱۷۱ ۱۵-۱۹ ۴۲٬۰۷۱
۴۱٬۰۶۵ ۱۰-۱۴ ۳۸٬۸۶۸
۴۴٬۲۳۵ ۵-۹ ۴۲٬۵۵۵
۵۱٬۰۲۶ ۰-۴ ۴۹٬۳۲۴
جغرافیا[۱۲]

قرار گرفتن در بخش مرکزی فلات ایران در برگیرنده نا مناسب ترین عوامل طبیعی چیره بر فلات مرکزی ایران نیز است. بارش اندک همراه با تبخیر شدید، دور بودن از دریا، نزدیکی با کویر خشک و پهناور نمک، رطوبت نسبی کم همراه با گرمای بسیار، از عواملی هستند، که یزد را به گونه یکی از خشک ترین مناطق ایران در آورده است. گذشته از آن، در این منطقه نوسان شدید درجه حرارت نیز وجود دارد.

شهرستان یزد در دره*ای خشک و پهناور بین کوه*های شیرکوه و خرانق، در ۱۵ درجه و ۵۳ دقیقه تا ۴۰ درجه و ۵۴ دقیقه درازای خاوری و ۴۶ درجه و ۳۱ دقیقه تا ۱۵ درجه و ۳۲ دقیقه پهنای شمالی واقع شده است. این شهرستان از سوی شمال به شهرستان*های میبد و اردکان از خاور به شهرستان*های اردکان و بافق، از باختر به استان اصفهان و از جنوب به شهرستان تفت، ابرکوه و مهریز محدود می*شود. میانگین بلندی شهرستان یزد از سطح دریا ۱۲۰۰ متراست.
مناطق گردشگری
بناها و مکان*های تاریخی
بازارهای تاریخی[۱۳]
بازارچه پنجه علی

بازار خان
بازار زرگری
بازارچه پنجه علی
بازار قیصریه
بازار علاقبندی
بازار کاشی*گری
بازار چیت سازی
بازار مسجد ملااسماعیل
بازار افشار
بازار حاجی قنبر
بازار محمد علی خان
بازار جعفرخان
بازار صدری (شاهزاده فاضل)
بازار دروازه مهریز
بازار مسگری
بازار نخود بریزی

خانه کلاهدوزها(موزه آب یزد)
میدان*ها و لَـرد[۱۴]های تاریخی[۱۵]
میدان امیرچقماق
خانه نواب وکیل

میدان خان
میدان بعثت
میدان قلعه[۱۶]
میدان امیرچقماق
میدان وقت و ساعت
لَـرد آسیاب
لَـرد باجوردی
لَـرد تازیان
لَـرد خواجه خضر
لَـرد فهادان
لَـرد کیوان
لَـرد گودال مصلی
لَـرد کوچه میرقطب
لَـرد مشیر

مساجد تاریخی و معروف[۱۵]
مسجد امیرچقماق

مسجد جامع یزد
مسجد امیرچقماق
مسجد سرریگ
مسجد ملااسماعیل
مسجد شاه طهماسب
مسجد فرط
مسجد حظیره
مسجد بیاق خان
مسجد اهرستان
مسجد شاه یحیی(قلعه کهنه)
مسجد بزرگ پشت باغ

در محلات تاریخی یزد، در حدود ۳۰ مسجد دیگر را نیز می*توان نام برد، که در مقیاس کوچکتر، نقش «مساجد محله*ای» را ایفا می*کنند.
محلات تاریخی

مسلماً بارزترین خصوصیت شهر یزد را می*توان وجود محله*های قدیمی و سنتی با کوچه پس کوچه*های خشت و گلی در هم تنیده، بازارها، مساجد، حمام و خانه*های آن دانست.[۱۷] در مجموع ۷۷ محله از مجموعه محلات شهر یزد به دلیل قرار گرفتن در محدوده بافت تاریخی و یا در حریم آن، در سال ۱۳۸۴ و با شماره ۱۵۰۰۰، تحت عنوان «بافت تاریخی یزد» به ثبت آثار ملی رسیده*اند.[۱۸]
[نمایش]

ن ب و

محله*های شهر یزد
مراکز آموزشی قدیمی [۱۳]
دبیرستان ایرانشهر

دبیرستان مارکار
دبیرستان ایرانشهر
دبیرستان کیخسروی
مدرسه بدر
دبستان خسروی
دبستان دینیاری
مدرسه اردشیری
دبستان مهرنرسی*آباد

دیگر آثار تاریخی[۱۹][۲۰]
برج خاموشان(دخمه زرتشتیان)

آب انبارها (رستم گیو،شش بادگیری)
باغها (باغ دولت آباد،باغ خان)
زرتشتیان (آتشکده زرتشتیان،دخمهٔ زرتشتیان)
یهودیان (کنیسه کمال)
ارگ و برج و بارو (برج و باروی یزد،ارگ حکومتی،قلعه اسدان)
امامزاده*ها (امامزاده جعفر،شاهزاده فاضل،امام زاده سید جعفر،سید فتح الرضا)
قبه*ها و بقعه*ها (قبهٔ دوازده امام،بقعه سیدرکن الدین،بقعهٔ سیدخلیل)
خانه*های تاریخی (خانهٔ رسولیان،خانهٔ عرب*ها،خانهٔ لاری*ها، خانه مرتاض،خانهٔ ملک*التجار)
مدارس قدیمی (مدرسهٔ خان(یزد)،مدرسهٔ ضیائیه(زندان اسکندر)،مدرسه شهاب الدین،مدرسه مصلی صفدر*خان)
مجموعه مازاری*ها(حناسایی*ها) (مازاری جوشن،مازاری اتابکی،مازاری صلحی*زاده)

روستاهای شهرستان یزد

از مناطق روستایی یزد به روستاهای شمالی یزد در مسیر یزد اردکان، همچون اسلام*آباد (میمونه)، بندر آباد، عـلی*آباد، شمسی (اشکذر)، حسن*آباد، حسـین آباد و غیره می*توان اشاره نمود. در طرف دیگر یزد به سمت جنوب، به روستاهایی همچون احمد آبـاد و محمدآباد و دهـنو و... اشاره توان کرد. از روستاهای غربی یزد هم به روستای شحنه واز شرق به روستاهای منطقهٔ دُربید ازجمله دُربید و دَربید و طامهر و دشت ده و خورشید آباد و نیوک و تنوره و کلمند و انـجیره و نارستانه و مرزعه تراب اشاره می*شود که بعضی از این روستاها مانند نارستانه، یکی از مناطق مقدس زرتشتیان می*باشد.
اقتصاد
کشاورزی

یزد از دیرباز به خشکی و کم*آبی شهره بوده و لقب کم باران*ترین شهر کشور را داشته است. [۲۱] استان یزد که اکنون تنها یک درصد از زمینهای کشاورزی کل کشور را در اختیار داردودر فقر منابع آبی به سر می*برد، در سال ۱۳۸۷ توانست بیش از ۱۲ میلیون تن محصول کشاورزی در بخش*های گلخانه*ای، زراعی و باغی به دست آورد.[۲۲]
یزد در تولید محصولاتی نظیر روناس، پرورش کبک و بلدرچین رتبه نخست، تولید زعفران رتبه دوم، پسته رتبه سوم، بادام و انار رتبه پنجم و تولید گل*های زینتی رتبه ششم را دارد. گندم، جو، ذرت دانه*ای، روناس و یونجه از شاخص*ترین تولیدات بخش زراعی و پسته، انار، بادام، خرما، انگور، زردآلو و زیتون نیز از شاخص*ترین محصولات باغی استان یزد به شمار می*رود که بسیاری از این محصولات در میزان تولید، در کشور رکورددار هستند.
استان یزد همچنین در تولید محصولات گلخانه*ای نیز در کشور حرف*های بسیاری برای گفتن دارد،یزد هم*اکنون رتبه ششم در تولید محصولات گلخانه*ای را داراست و در تولید خیار گلخانه*ای و گل توانسته به موفقیت*های چشمگیری دست پیدا کند.

در سال زراعی ۹۱، بیش از هزار و ۱۱۶ هکتار از اراضی گلخانه*ای استان یزد به کشت سبزی و صیفی اختصاص یافته که از این میزان سطح زیرکشت، بیش از ۳۴۳ هزار و ۴۰۰ تن محصول برداشت شده است.هم*اکنون بیش از ۱۱ هکتار گلخانه زیرکشت گل*های زینتی رفته که از این میزان سطح زیرکشت، بیش از ۱۹ میلیون شاخه گل برداشت شده است.البته تولیدات استان یزد تنها به بخش زراعی، باغی و گلخانه*ای منحصر نمی*شود و این استان در تولید محصولات دامی و پرورش دام نیز حرف*های زیادی برای گفتن دارد. در سال ۱۳۹۱، ۲۱۰هزار تن شیر، ۱۴هزار تن گوشت قرمز، بیش از ۴۵ هزار و ۵۰۰ تن گوشت مرغ، بیش از ۱۸هزار تن تخم مرغ، ۲۳۰ تن عسل، ۶۹۰ تن ماهی و بیش از ۳هزار و ۲۰۰ تن انواع ماکیان دیگر تولید شده است.
صنایع یزد

در یزد صنایع بزرگی همچون نساجی فرش، نساجی پارچه*های طرح دار و ساده، فولاد و معادن آهن، معادن ذغال سنگ و معادن سنگ، کارخانجات کاشی، کارخانه*های کابل و فیبر نوری و صنایع غذایی جای گرفته*است که با وجود این صنایع حدود ۵۳ درصد از مصرف برق در تعرفه صنعتی استفاده می*شود که از نظر رتبه بندی کشوری نیز پنجمین استان صنعتی کشور شناخته می*شود. صنعت زرگری یا طلا سازی در یزد از مهمترین و مشهورترین صنایع یزد در سطح کشور است. یزد با داشتن بیش ازسه هزار واحد صنعتی، در فهرست شهرهای دارای آلودگی بالای کشورایران قرار دارد.
برخی از شرکتها و کارخانجات مهم شهر یزد به شرح زیر است:

کارخانه یزد باف[۲۳]

کارخانجات یزدباف (سهامی عام) در سال ۱۳۳۵ در شهر تاریخی یزد در زمینی به مساحت ۱۲۰ هزار متر مربع برای ایجاد کارخانجات ریسندگی، بافندگی، چاپ و تکمیل انواع پارچه*های پنبه ای تاسیس گردید. در حال حاضر شرکت یزدباف با سرمایه ثبت شده ۳۶٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال وبیش از ۷۵۰۰ سهامدار در زمینی به مساحت ۲۷۰٬۰۰۰ متر مربع با مجموعه*ای از مدرن ترین ماشین آلات اروپایی و دانش فنی روز در کنار تلاش شبانه روزی بیش از ۱۴۰۰ پرسنل متخصص و سخت کوش خود و با استفاده از بهترین مواد اولیه، تولید کننده انواع پارچه*های پنبه*ای و الیاف مصنوعی و مخلوط آنها به عنوان یکی از بزرگترین کارخانجات نساجی خاورمیانه مطرح می*باشد.

کابلهای شهید قندی[۲۴]

در آبان ماه سال ۱۳۶۳ با هدف تولید انواع کابلهای مخابراتی، توسعه ارتباطات و ایجاد تحول در شبکه عظیم مخابراتی کشور، تحت پوشش وزارت پست و تلگراف و تلفن وقت در شهر یزد درزمینی به وسعت یک میلیون مترمربع و بازیربنایی معادل دویست هزارمترمربع همگام باآخرین فناوری روزجهان وبه عنوان پدیده*ای نو درعرصه تولیدکابلهای مخابراتی تاسیس گردید. فعالیتهای شرکت:

- تولیدکننده انواع کابلهای مخابراتی نوری، مسی و ترکیبی - تنها تولیدکننده پانلهای خورشیدی در کشور - امکان سنجی، طراحی، مشاوره و آموزش در زمینه*های پروژه*های مخابراتی - تولیدکننده کابلهای خاص برای مصارف گاز، نفت،پتروشیمی،راه آهن،مترو و کنترل ترافیک و... - انجام پروژه*های خدمات فنی ومهندسی

فولاد آلیاژی ایران[۲۵]

فولاد آلیاژی ایران از پیشرفته *ترین و بزرگترین تولید کنندگان انواع فولاد آلیاژی و مخصوص در ایران و خاورمیانه و یکی از مدرن ترین کارخانجات فولادآلیاژی دنیا با ظرفیت تولید سالیانه ۱۴۰،۰۰۰ تن در فاز اول و ۲۰۰،۰۰۰ تن در فاز دوم می*باشد که در سال ۱۳۷۸ به بهره برداری رسید. کارخانجات فولاد سازی، نورد مقاطع سنگین، نورد مقاطع سبک، عملیات حرارتی و تکمیل کاری این شرکت، مجهز به پیشرفته*ترین تجهیزات و برخوردار از بالاترین سطح دانش فنی روز دنیا، امکان تولید فولادهای آلیاژی و مخصوص را با بهترین کیفیت و منطبق با استانداردهای بین*المللی میسر ساخته است. محصولات این شرکت درصنایع نفت و پتروشیمی، ابزارسازی، ساخت لوازم پزشکی و جراحی، صنایع خودرو سازی، ماشین سازی و سایر صنایع کاربرد وسیع دارد.

گروه پیشگامان کویر[۲۶]

- سال تاسیس: ۱۳۷۵

- حوزه اصلی فعالیت: فناوری اطلاعات و ارتباطات

- حوزه*های توسعه*ای: بانکداری، بیمه، حمل و نقل هوایی و ریلی، فیبر نوری زیر دریایی و...

- اشتغال ایجاد شده: اشتغال مستقیم نزدیک به ۴۰۰ نفر و غیر مستقیم: بیش از ۱۵۰۰ نفر

- تعداد شرکت*ها: در حال حاضر ۲۶ شرکت

- مدل اقتصادی: اقتصاد تعاونی

- خدمات اصلی: سرمایه گذاری در حوزه ICT

- خدمات فرعی: انواع نرم*افزارهای تحت وب به سفارش مشتری، خدمات سامانه بازشناسی با امواج رادیویی، سیستم*های هوشمند، ویدئو کنفرانس، سرورهای امنیتی و کلیه سرویس*های ارزش افزوده

- گستره جغرافیایی فعالیت: نمایندگی مستقیم در استان*های کرمان، اصفهان، قزوین، فارس، بوشهر، خراسان بزرگ، هرمزگان و در کشورهای کانادا، امارات، مالزی.

گروه ستاره کویر[۲۷]

فرش ستاره کویر یزد اولین شرکت گروه ستاره کویر یزد می*باشد. شرکت*های این گروه به تولید الیاف رنگی، نخ اکرلیک و پلی پروپیلن و بافت فرش ماشینی اشتغال دارند. فرش ستاره کویر یزد و فرش خاطره کویر یزد شرکتهای بافندگی فرش ماشینی در این گروه هستند.

فرش ستاره کویر یزد که در سال ۱۳۶۰ تاسیس شد از ابتدای فعالیت همواره در سطح اول بازار فرش ماشینی کشور قرار داشته است. در تداوم فعالیت*های گروه، توسعه شرکت ستاره کویر در شرکت فرش خاطره کویر تبلور یافت. خاطره کویر که از مدرن ترین و پیشرفته ترین دستگاه*های بافندگی فرش ماشینی بهره می*برد، در سال ۱۳۷۵ تاسیس شد و هم اکنون در کنار ستاره کویر تنوعی بسیار چشمگیر از انواع گلیم، جاجیم، گلیم فرش و فرش را به بازارهای داخلی و خارجی عرضه می*کند.

نیروگاه سیکل ترکیبی شیرکوه

وجود نیروگاه سیکل ترکیبی شیرکوه در این استان باعث رونق بخش صنعت و زیرساخت*های این استان بویژه در شبکه سراسری برق می*شود.
معماری یزد
بنایی دارای چند بادگیر در یزد

معماری قدیم یزد

نوشتار اصلی: معماری قدیمی یزد

مشخص*ترین وجهه شهر، معماری خاص کویری آن است. بادگیرها، مناره*ها و گنبدها مشخص*ترین جنبه ظاهری معماری شهر است. در این معماری از بادگیر برای گرفتن جریان باد و خنک*کردن فضای ساختمان به کار می*رفته*است.

بافت و ساخت معماری ویژهٔ منطقهٔ یزد از بارزترین نمونه*های معماری خاص اقلیم*های گرم و خشک در جهان است. تناسب آن با نیازها و شرایط اقلیمی- فرهنگی مردم منطقه، گذشته از زیبایی خاص این معماری، از ویژگی*های آن است. در مرکز هر محله معمولاً حمام، بازارچه، آب انبار، مسجد، حسینیه، لرد، کارگاه*های کوچک، جوی آب (برای دسترسی به قنات) قرار دارد که بسیاری از این امکانات هنوز پا برجا هستند.

معماری جدید یزد

ایجاد گذرگاه*های جدید غیر هم سطح همچون میدانهای امام حسین(ع)، شهدای محراب، معلم، شهید باهنر و گذرگاه تازه تاسیس میدان مهدیه همچنین ایجاد مجموعه تجاری جدید مثل آریا و پردیس سینمایی تک در صفائیه یزد و مجتمع تجاری، تفریحی ستاره در میدان آزادی(باغ ملی)و مجتمع در حال ساخت بازار بزرگ شهر در منطقه صفائیه می*توان اشاره کرد. ایجاد مجمتمع*های مسکونی در مناطق مختلف از جمله صفائیه (مجتمع شقایق، هادی، فرهنگ و...)و شهرک رزمندگان.
ترابری
فرودگاه [۲۸]

فرودگاه یزد در سال ۱۳۴۸ در زمینی به مساحت ۵۷۵ هکتار تأسیس که در حاشیه جنوبی کویر مرکزی ایران و تقریباً در مرکز جغرافیایی کشور و در غرب شهر یزد در فاصله ۳/۵ ناتیکال مایل(حدود ۱۰ کیلومتری)از مرکز شهر قرار دارد. طول باند فرودگاه ۴۱۰۰ متر و عرض آن ۶۰ متر(۱۵ متر sholder)می*باشد. این فرودگاه در محل تقاطع محورهای اصلی حمل و نقل شمــالی–جنوبی واقع شده و راه*های هوایی بین*المللی UL125 وUL124 و داخلی R663 , R654 و W5 از فراز آن می*گذرد، در نتیجه اکثر هواپیماهای داخلی و خارجی اعم از نظامی و کشوری از فضای فرودگاه یزد عبور می*کنند. این فرودگاه علاوه بر پروازهای برنامه*ای و غیر برنامه*ای که در حال انجام می*باشد، می*تواند در مواقع اضطراری مورد استفاده هواپیماها قرار گیرد، همان*طور که در زمان جنگ ایران و عراق نیز مورد استفاده هواپیماهای نظامی بوده*است و به عنوان بیس آموزشی شرکت*های هواپیمائی تعیین گردیده بود، همچنین در حال حاضر دو فروند هواپیمای فوق سبک در حال انجام پروازهای آموزشی و تفریحی می*باشند. فرودگاه در حال حاضر به صورت ۲۴ ساعته می*باشد.

ارتفــاع فرودگــاه از سطح دریــا ۱۲۳۰ متر (۴۰۵۵ پا) و برای هواپیماهای تا رده 200-747 B پیش بینی گردیده*است.
پارکینگ هواپیماها به ابعاد ۱۲۰×۴۲۰ متر می*باشد که ظرفیت پذیرش آن یک فروند هواپیمای بدنه وسیع و سه فروند هواپیمای بدنه متوسط را به طور همزمان می*باشد. این پارکینگ به وسیله دو تاکسی وی به باند مرتبط می*باشد.
محدوده منطقه تحت کنترل واحد مراقبت پرواز فرودگاه (CTR) دایره*ای به شعاع ۳۰ مایل از دستگاه VOR/DME می*باشد که تا ارتفاع ۱۷۵۰۰ پا از سطح دریا گسترش دارد.
از نظر توپوگرافی در داخل این منطقه (CTR)دو رشته کوه موازی در فاصله تقریبی ۴۰ کیلومتر از یکدیگر قرار دارند که فرودگاه تقریباً در وسط این دو رشته کوه قرار دارد، در قسمت جنوب فرودگاه، شیرکوه در جهت شرقی–غربی امتداد یافته ولی خوشبختانه ارتفاعات موجود در نشست و برخاست هواپیماها اشکال ایجاد نمی*کند و از این نظر فرودگاه از ایمنی بالایی برخوردار است.


راه آهن [۲۹]

اتصال به شبکه حمل و نقل ریلی و جابجایی مسافر و بار از طریق ناوگان ریلی از آرزوهای هر شهروندی می*باشد. آرزوی مردم استان یزد به بهره*مندی از راه*آهن در تاریخ اول خرداد ماه سال ۱۳۵۰ محقق گردید. البته پروژه راه*آهن جنوب*شرق، در راستای اهداف متصور برای آن با عنوان راه*آهن قم ــ زرند در سال ۱۳۱۷ آغاز گردید و بخش عمده*ای از فعالیت*های زیربنائی آن نیز انجام گرفت اما به دلیل اوضاع سیاسی کشور در این سال*ها افتتاح و بهره*برداری آن تا سال ۱۳۵۰ به تعویق افتاد. با طلیعه عصر انقلاب صنعتی و ایجاد کارخانه ذوب آهن اصفهان ضرورت دستیابی به منابع معدنی ذغال سنگ و سنگ آهن باعث گردید تا مسئولین وقت با اهمیت خاصی این پروژه عظیم اقتصادی را در اولویت کار خود قرار دهند. کلیه عملیات فنی و نقشه برداری*ها به دست مهندسین و کارگران ایرانی در مدت زمانی بسیار کوتاه انجام یافت.

راه*آهن جمهوری اسلامی ایران در یک شبکه گسترده و عظیم از خطوط، مهمترین نقاط حمل و نقل کشور را که در برگیرنده بنادر جنوب و شمال، مراکز صنعتی و اقتصادی از قبیل کارخانجات و مراکز اقتصادی و تجاری همچنین معادن عظیم مستقر در اقصی نقاط کشور را به یکدیگر متصل نموده*است. این مجموعه گسترده تا سال ۱۳۹۰ در برگیرنده ۹۵۰۰ کیلومتر خط اصلی، در قالب ۱۸ اداره کل تقسیم*بندی گردیده*است.

اداره کل راه*آهن یزد یکی از این ادارات کل ۱۸گانه راه*آهن می*باشد. این اداره کل در سال ۱۳۵۰ با اتصال به شبکه راه*آهن به منظور بهره*برداری از معادن سنگ آهن و ذغال سنگ جهت تغذیه کارخانه ذوب آهن اصفهان، فعالیت خود را آغاز نمود. در حال حاضر این اداره کل دارای ۶۸۰ کیلومتر خط اصلی می*باشد. مرکز آن در ایستگاه یزد قرار دارد و با اتصال به ۴ اداره کل (شرق، اصفهان، هرمزگان و کرمان) سهم و اهمیت قابل توجهی را در شبکه حمل و نقل ریلی به خود اختصاص داده*است. این اداره کل از خروجی ایستگاه بادرود در استان اصفهان شروع و در ایستگاه بافق به ادارات کل راه*آهن کرمان، هرمزگان و شرق متصل می*گردد. نقشه خطوط اداره کل راه*آهن یزد به پیوست می*باشد.

اهمیت استراتژیک اداره کل راه*آهن یزد بدلیل واقع شدن در منطقه معدنی کشور و نقش آن در جابجایی و انتقال مواد معدنی همچنین اتصال بخش اصلی کریدورهای ترانزیتی ریلی راه*آهن، اهمیتی قابل توجه می*باشد. به گونه*ای که مبتنی بر آمار عملکرد در دهه هشتاد در مجموع از حیث شاخص*های عملکردی در راه*آهن رتبه اول را کسب نموده*است. کسب ۴۰? درآمد راه*آهن در بین ۱۸ اداره کل بسیار حائز اهمیت و تحسین برانگیز می*باشد.


پایانه مسافربری [۳۰]

در زمینی به مساحت ۵۷ هکتار حد فاصل جاده شهرک صنعتی و جاده ترانزیتی و بلوار شهید دهقان که متعلق به سازمان مسکن وشهرسازی بود طی مراحل قانونی تملک، و در تاریخ ۷۷/۱/۲۵ عملیات عمرانی پایانه آغاز شد و در تاریخ ۱۳۸۸/۱۰/۱۵ با تعطیلی پایانه قدیم، خدمات دهی به مردم در پایانه جدید آغاز شد. زیر بنا پایانه بزرگ حدود ۱۴۰۰۰ مترمربع شامل ساختمان، حیات مرکزی و رواق*هامی باشد که هزینه حدود ۱۰۰،۰۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰ریال است که توسط شهرداری یزد ساخته شده*است. ۱۲ هکتار فضای جنگلی- ۲ هکتار فضای سبز تزئینی - ۱۷ مرکز تجاری عرضه سوغات وتنقلات، مطبوعات، میوه فروشی، اسباب بازی فروشی، محصولات فرهنگی وخدماتی – رستوران بزرگ ومجهز – نمازخانه بزرگ- پاسگاه نیروی انتظامی – کافی نت – کافی شاپ – ۱۶ دفتر فروش بلیط باامکانات کافی وبه روز به مساحت هرکدام ۳۵۰مترمربع در سه طبقه، محل استراحت رانندگان(یک واحد ۸۰مترمربعی)، اتاق مدیریت مشرف به سالن انتظار مسافر، شرکت وگیشه فروش بلیط - سرویس*های بهداشتی متعدد(۶۴ چشمه)-تعداد۱۲۸ سکوی سوار شدن مسافر – پارکینگ خودروهای سبک به تعداد۳۰۰ واحد (۲۰۰ واحد مسقف و۱۰۰ واحد بدون سقف) - سیستم تهویه مطبوع – ساختمان اداری مناسب – سالن عمومی بسیار مناسب به مساحت ۱۵۰۰مترمربع – ۳۵۰۰۰مترمربع کف فرش و ۵۰۰۰۰ مترمربع آسفالت.


رسانه
رادیو و تلویزیون [۳۱]

صدا و سیمای مرکز یزد در تاریخ ۱۳۵۱/۱۱/۶ با یک فرستنده ۱۰ کیلووات و صرفاً به عنوان یک مرکز خبری و تقویت کننده رادیویی واقع در کیلومتر جاده یزد - کرمان کار خود را آغاز کرد. در سال ۱۳۵۳ با اضافه شدن یک فرستنده ۵۰ کیلو وات تلویـزیونی به عنوان تقویت کننده برنامه*های شبکه سراسری (شبکه یک) این مرکز از حیث فنی تکمیل تر و به عنوان رادیو و تلویزیون محلی یزد نام گرفت. در بیست و پنج مهر ماه سال ۱۳۵۷ شبکه استانی صدای مرکز یزد با ظرفیت تولید و پخش ۳ الی ۴ هزار ساعت برنامه در سال بر روی فرکانس ۱۰۳۵ راه اندازی گردید. افتتاح شبکه استانی سیما با نام تابان در تاریخ ۱۳۸۲/۲/۲۸ با ظرفیت تولید بیش از هزار و صدساعت و پخش بیش از ۴۰۰۰ ساعت برنامه صورت گرفت. سطح پوشش برنامه*های صدا و سیما یزد در سال ۱۳۸۳ با افتتاح سیستم uplink به خارج از مرزهای استان و حتی خارج از کشور گسترش یافت. شبکه استانی تابان هم اکنون بر روی ماهواره*های Asiasat و Badrsat پخش می*شود.
سینما

شهر یزد دارای ۵ سینما است:

سینما فرهنگ
سینما ایران
سینما جام جم
پردیس سینمایی تک (۵ سالن)
سینما دانش آموز (منحصر به برگزاری مراسمهای خاص اداره کل آموزش و پرورش)

در حال حاضر، سینما فرهنگ و سینما ایران بعنوان قدیمی*ترین سینماهای یزد چند سالی است، تعطیل شده*اند؛ حتی خبرهایی مبنی بر فروش و تغییر کاربری یکی از آنها نیز به میان آمده بود.[۳۲]
پارک*ها و فضای سبز

شهر یزد دارای ۱۲ پارک بزرگ (شهری) و ۱۵۳ پارک کوچک (محله*ای) می*باشد.[۳۳] از این میان، پر رونق ترین پارک*های یزد، عبارتند از:

پارک کوهستان (در حال توسعه)
پارک شادی (دارای شهر بازی)
پارک مارکار (پارک بزرگ شهر)
پارک غدیر
پارک هفت تیر

پارک کوهستان یزد یکی از پر رونق ترین فضاهای سبز شهری یزد محسوب می شود که فاز دوم آن از جمله ست های بازی، کف پوش، آلاچیق در حال ساخت است. همچنین نصب آب*نمای هارمونی موزیکال در این پارک در حال پیگیری است.[۳۳]
سراسرنما از پارک کوهستان یزد
ره*آورد [۱۳]
هنرمند دارایی باف

شیرینی:

قطاب، پشمک، باقلوا، کیک یزدی، لوزهای پنجگانه، حاجی بادام، سوهان ، نان برنجی.

پارچه:

شعربافی، ترمه یا انگشت بافت، زری*دوزی، مخمل، دارایی*بافی(ایکات)، شمد، چادرشب، روتختی، دستمال یزدی.

روانداز و زمین پوش:

قالی، قالیچه، گلیم، سجاده، زیلو، پتو، سفره، بقچه، روفرشی، لنگ، حصیر.

خاکینه:

سفال، سرامیک، کاشی.

سایر:

انار، ارده، حلوا ارده، گیوه، سریشم، زیورآلات طلا.

آب وهوا

یزد، دارای آب و هوای اقلیمی ـ گرم و خشک و بیابانی است و نوسان دما در تابستان و زمستان و حتی در شب و روز بالا و متغیراست و این از ویژگیهای آب و هوایی منطقه به شمار می*رود، از این نگاه می*توان گفت: یزد دارای دو فصل است فصل بلند گرما (از اسفند تا مهر) و فصل کوتاه سرما (از آبان تا اواخر بهمن).
[نهفتن]Weather-rain-thunderstorm.svgآب و هوای یزدNuvola apps kweather.svg
ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال
گرم*ترین
C° ۲۲ ۲۳ ۳۱ ۳۷ ۳۸ ۴۲ ۴۵ ۴۲ ۴۰ ۳۷ ۲۷ ۲۵ ۴۵
میانگین گرم*ترین*ها
C° ۸ ۱۳ ۱۸ ۲۵ ۳۰ ۳۶ ۳۷ ۳۶ ۳۲ ۲۶ ۱۸ ۱۲ ۲۵
میانگین سردترین*ها
C° ۱ ۴ ۹ ۱۵ ۲۱ ۲۶ ۲۸ ۲۵ ۲۰ ۱۴ ۷ ۳ ۱۵
سردترین
C° -۱۰ -۷ -۵ ۰ ۸ ۱۵ ۱۷ ۱۵ ۸ ۲ -۵ -۱۱ -۱۱
بارش
mm ۰ ۱۰ ۰ ۱۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۰ ۴۰


منبع: سایت ودربیس[۳۴] ۱۲ اکتبر ۲۰۱۲
مشاهیر یزد

مقالهٔ اهالی مشهور این شهر را در رده:اهالی یزد ببینید.

سید محمد خاتمی
سید رضا حسینی*نسب
محمد رضا عارف
محمد صدوقی
سید ضیاءالدین طباطبایی
رضا پاک*نژاد
مهدی آذریزدی
محمدعلی اسلامی ندوشن
محمد رحمتی
محمدعلی جعفری
سید علی خاتمی
محمد فرخی یزدی
شمس کسمایی
شیخ حسن کرباسی یزدی



شیخ عبدالکریم حائری یزدی
مهدی حائری یزدی
پهلوان ابراهیم یزدی
ابوالقاسم قلم*سیاه
محمدتقی مصباح یزدی
محمدحسن احمدی فقیه یزدی
موشه کاتساو
جیحون یزدی
سید محمدکاظم طباطبایی یزدی
ایرج افشار
محمدکریم پیرنیا
وحشی بافقی
محمدحسین پاپلی یزدی
سید یحیی دارابی



عبدالحسین آیتی
علی*اصغر دادبه
محمدعلی ریاضی یزدی
علی*محمد کاردان
محمدصادق فاتح یزدی
ابوالقاسم هرندی
سید علی یزدی

مراکز علمی، آموزشی و فرهنگی

یزد از لحاظ میزان باسوادی در زمره شهرهای نخست کشور قرار دارد[۳۵]. در سال ۹۲ برای نوزدهیمن سال پیاپی یزدی*ها مقام نخست پذیرش در کنکور سراسری را بخود اختصاص دادند[۳۶] و همیچنین یزد پس از تهران با سه نفر بیشترین رتبه تک رقمی در سال ۹۲ را دارا بوده است[۳۷]. در یزد مراکز علمی و آموزشی و فرهنگی بسیار وجود دارد که در زیر شماری از آنها آمد است:
حیاط ساختمان معاونت آموزشی دانشگاه یزد

دانشگاه یزد
پارك علم و فناوري یزد
دانشگاه آزاد یزد
دانشگاه پیام نور یزد
دانشگاه جامع علمی وکاربردی یزد
دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد
دانشگاه علم و هنر یزد
دانشگاه پیراپزشکی یزد
مرکز تربیت معلم یزد
دانشگاه علوم و تحقیقات واحد یزد
موزه علوم طبیعی یزد
فرهنگسرای شهرداری
مجتمع فرهنگی مهنور
مجتمع فرهنگی امام علی
موسسه آموزش عالی جواد یزد
موسسه آموزش عالی ملاصدرا یزد
مرکز علمی کاربردی جوادالائمه
آموزشکده شهید صدوقی یزد
آموزشکده امام علی (ع) یزد

مراکز پزشکی

مرکز ناباروری یزد
بیمارستان مرتاض
بیمارستان سوانح سوختگی شهید صدوقی
بیمارستان فوق تخصصی زنان و زایمان ونازایی مادر
بیمارستان تخصصی قلب افشار
بیمارستان شهید رهنمون(فرخی)
بیمارستان شهید صدوقی
بیمارستان تامین اجتماعی



بیمارستان گودرز
بیمارستان سیدالشهدا
بیمارستان مجیبیان
مرکز پرتو درمانی و شیمی درمانی رمضان زاده
مرکز پزشکی خاتم*الانبیا
کلینیک تخصصی و فوق تخصصی بقایی پور
مرکز پزشکی هراتی
بیمارستان شاه ولی

مراکز نظامی

پادگان آیت ا... خاتمی
پادگان شهید صدوقی
پادگان تیپ ۱۸ الغدیر
صنایع دفاع یزد
پادگان ولی عصر(ع)
ستاد سپاه الغدیر استان یزد

شهرهای خواهر خوانده یزد

یزد با برخی شهرهای جهان دارای پیوند خواهرخواندگی است.
شهرهای خواهرخواندهٔ یزد
اندونزی جاکارتا، اندونزی[نیازمند منبع] عمان نزوی، عمان[نیازمند منبع] کوبا هولگین، کوبا[نیازمند منبع]
مجارستان یازبرین، مجارستان[۳۸] Flag of Syria.svg حمص، سوریه[۳۹] کره جنوبی یئوسو، کره جنوبی[نیازمند منبع]
سونات